فرونشست زمین؛ تهدید جدی کلان‌شهرها و ضرورت تبدیل شهرها به مدل اسفنجی

پدیده فرونشست زمین در سال‌های اخیر به یکی از بحرانی‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و زیرساختی در ایران تبدیل شده است که با افزایش نرخ برداشت از منابع آب زیرزمینی، تهدیدی جدی برای پایداری کلان‌شهرها محسوب می‌شود.

بحران فرونشست زمین در کلان‌شهرهای ایران

بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد که کاهش فشار در لایه‌های زیرزمینی و فشرده شدن رسوبات، باعث بروز این پدیده در دشت‌های وسیع کشور شده است. این بحران به‌ویژه در مناطقی که تمرکز جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی بالایی دارند، شدت یافته است.

مناطق حساس و پرخطر شامل شهرهای زیر هستند:

• تهران و حومه
• مشهد و اصفهان
• کرج، شیراز و تبریز
• قم

مقایسه میزان مصرف آب زیرزمینی در مناطق پرخطر

مطالعات انجام شده بر اساس داده‌های سال ۱۴۰۴، تفاوت فاحشی را در حجم تخلیه سالانه آبخوان‌ها در مناطق مختلف نشان می‌دهد که مستقیماً با نرخ فرونشست زمین در ارتباط است.

راهکار اسفنجی کردن شهرها برای تغذیه آبخوان‌ها

کارشناسان بر این باورند که مقابله با فرونشست زمین نیازمند اجرای هم‌زمان دو استراتژی است: کاهش برداشت از منابع زیرزمینی و افزایش تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها.

«نفوذپذیر کردن سطوح شهری و هدایت رواناب‌ها به درون زمین، یکی از ضروری‌ترین اقدامات در مدیریت شهری برای مقابله با فرونشست است.»

استفاده از مدل «شهرهای اسفنجی» که در کشورهایی مانند چین و ژاپن اجرا شده، می‌تواند با ایجاد باغ‌های بارانی، استفاده از کف‌پوش‌های نفوذپذیر و مدیریت صحیح رواناب‌ها، سطح آب زیرزمینی را تقویت کرده و روند تخریب زمین را کند کند.

هشدار درباره نرخ‌های غیرقابل کنترل

رئیس سازمان نقشه‌برداری کشور ضمن تأکید بر اینکه میانگین فرونشست در ایران بالاتر از استانداردهای جهانی است، به نرخ‌های نگران‌کننده اشاره کرد. وی اعلام کرد که در برخی مناطق، نرخ فرونشست به حدود ۳۰ سانتی‌متر در سال رسیده است که ناشی از برداشت‌های بی‌رویه در سال‌های اخیر است.

در نهایت، مدیریت این بحران مستلزم تغییر رویکرد از دفع سریع آب باران به سمت جذب و استفاده از آن برای بازسازی ذخایر زیرزمینی و کنترل دقیق چاه‌های غیرمجاز است.