بحران آب در مشهد؛ چرا سد دوستی با وجود بارندگی‌ها همچنان خشک است؟

بحران شدید کم‌آبی در استان خراسان رضوی، به‌ویژه وضعیت وخیم سد دوستی، نشان‌دهنده یک چالش ساختاری در مدیریت منابع آب و دیپلماسی منطقه‌ای است که نیاز به بازنگری در برنامه‌های کلان ملی دارد.

وضعیت بحرانی مخازن آب در شرق کشور

بررسی آمارهای اخیر نشان می‌دهد که ذخایر آبی در منطقه با تهدیدی جدی روبرو هستند. سد دوستی با تنها یک درصد پرشدگی و ذخیره ۱۵ میلیون مترمکعبی، در بدترین وضعیت قرار دارد. این در حالی است که ظرفیت کل این سد ۱ میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعب است.

علاوه بر این، سایر سدهای منطقه نیز وضعیت نگران‌کننده‌ای دارند:

چرا بارندگی‌ها بحران آب را مرتفع نکرده‌اند؟

علت اصلی این وضعیت تنها به خشکسالی محدود نمی‌شود. عواملی نظیر سدسازی در بالادست (سد سلما در افغانستان)، برداشت‌های غیرمجاز و ضعف در مدیریت منابع آب، از جمله دلایل اصلی هستند. بازگشت ذخایر سد دوستی نیازمند شرایط جوی بسیار ایده‌آل در افغانستان و سرریز شدن سدهای آن کشور است.

«پر شدن دوباره سد دوستی به این سادگی‌ها امکان‌پذیر نیست؛ ما با مجموعه‌ای از چالش‌های مدیریتی و جغرافیایی روبرو هستیم.»

همچنین، الگوی مصرف در بخش کشاورزی، به‌ویژه در دشت سرخس، نیاز به گذار از روش‌های سنتی به کشاورزی مدرن دارد تا از هدررفت منابع جلوگیری شود.

چالش‌های انتقال آب و مدیریت جمعیت

انتقال آب به شهر مشهد هزینه‌های سنگینی را به اقتصاد تحمیل می‌کند. میزان برق مصرفی برای پمپ‌های انتقال آب می‌تواند با مصرف برق یک شهر ۱۰۰ هزار نفری برابری کند. از این رو، مدیریت جمعیت مشهد و آمایش سرزمین به یک ضرورت تبدیل شده است.

برخی کارشناسان پیشنهاد می‌دهند که برای کاهش فشار بر منابع آب، بخشی از فعالیت‌های اقتصادی و جمعیت مشهد به سمت سواحل دریای عمان و منطقه مکران منتقل شود. ایجاد زیرساخت‌های شغلی در آن مناطق می‌تواند راهکاری پایدار برای مدیریت بحران باشد.

دیپلماسی آب؛ فراتر از مطالبه‌های یک‌جانبه

در حوزه روابط بین‌الملل، برخورد با مسئله رودخانه هریرود نیازمند تغییر رویکرد است. به جای مطالبه‌های صرف، باید از مسیر توسعه منطقه‌ای وارد مذاکره شد. ایران می‌تواند با ارائه امتیازاتی در حوزه‌های انرژی، جاده و تجارت، توافقات دوجانبه موثری را با افغانستان در زمینه تقسیم عادلانه آب به دست آورد.

در نهایت، حل بحران آب در خراسان رضوی نیازمند یک برنامه بلندمدت ملی، اصلاح فرهنگ مصرف شهری و تقویت دیپلماسی فعال در مرزهای آبی است.