جلال ستاری؛ اسطوره‌شناس برجسته و پاسدار فرهنگ ایران‌زمین

نهم مردادماه، یادآور سالروز درگذشت جلال ستاری، اسطوره‌شناس برجسته، نویسنده و مترجم نامدار ایرانی است. ستاری که در چهاردهم مردادماه ۱۳۱۰ در رشت دیده به جهان گشود، عصر نهم مرداد ۱۴۰۰ در سن ۹۰ سالگی درگذشت و میراثی گران‌بها از خود بر جای گذاشت.

زندگی و تحصیلات جلال ستاری

جلال ستاری، دانش‌آموخته ممتاز دارالفنون بود و تحصیلات عالی خود را در سوییس به پایان رساند و موفق به اخذ مدرک دکترا شد. او همواره بر اهمیت فرهنگ ایران‌زمین تأکید داشت و آن را محور هویت ملی می‌دانست.

دیدگاه‌های فرهنگی ستاری: ملی‌گرایی پیش از جهانی‌شدن

در گفت‌وگویی با علی دهباشی که در سال ۱۳۸۴ در شماره ۴۱ مجله «بخارا» منتشر شد، ستاری دیدگاه‌های عمیق خود را درباره فرهنگ ایران بیان کرد. او معتقد بود که اگر ایران حرفی برای گفتن در جهان داشته باشد، آن نه در علم و صنعت، بلکه در فرهنگ غنی آن است. به باور او، شعر، موسیقی، عرفان و بزرگان ادبی چون حافظ، سعدی و مولانا، نمادهای اصلی فرهنگ ایران در عرصه جهانی هستند.

«از زمان دارالفنون تا حالا هیچ چیزی بااهمیت‌تر از فرهنگ ایران‌زمین برای من نبوده است و نیست. اگر ما یک وقت یک جایی حرفی برای گفتن داشته باشیم آن مطمئناً علم و صنعت نیست، بلکه فرهنگ است. به اعتقاد من چیزی که از ما در دنیا مطرح است فرهنگ ماست، شعر است، موسیقی ماست، حافظ و سعدی و مولاناست. عرفان ماست.»

ستاری همچنین بر لزوم ملی بودن پیش از بین‌المللی شدن تأکید داشت. او بیان کرد که بزرگان ادبی ایران همچون خیام، فردوسی، حافظ و مولانا، ابتدا برای مردم خود نوشتند و سپس جهان را تسخیر کردند. او با این حال، توجه خود به سنت و آیین را «شیئی موزه‌ای» نمی‌دانست و همواره بر نوآوری و به‌روزرسانی این میراث تأکید می‌کرد. به عنوان مثال، او معتقد بود که تعزیه باید حفظ شود، اما باید راه‌هایی برای نوآوری در آن یافت.

او با ابراز تأسف از ضعف نوآوری‌ها و ابتکارات فرهنگی در ایران نسبت به توانایی‌های بالقوه فرهنگ غنی کشور، این موضوع را دغدغه اصلی خود می‌دانست.

آثار و ترجمه‌های ماندگار جلال ستاری

جلال ستاری آثار تألیفی و ترجمه‌های متعددی از خود به یادگار گذاشته است که هر یک سهم بسزایی در غنای ادبی و فرهنگی ایران داشته‌اند. برخی از مهم‌ترین آثار تألیفی او عبارتند از:

«جان‌های آشنا»
«تراژدی و انسان»
«بازتاب اسطوره در بوف کور»
«اسطوره در جهان امروز»
«سیمای زن در فرهنگ ایران»
«در قلمرو فرهنگ»
«افسون شهرزاد»
«نمایش در شرق»
«اسطوره و رمز در اندیشه میرچا الیاده»
«درد عشق زلیخا»
«در بی‌دولتی فرهنگ»
«آیین و اسطوره در تئاتر»
«پژوهشی در اسطوره گیلگمش و افسانه اسکندر»
«اسطورگی و فرهیختگی»
«رمز و مثل در روانکاوی»
«نماد و نمایش»
«زبان رمزی افسانه‌ها»
«چهار سیمای اسطوره‌ای»
«پژوهشی در احوال شیخ صنعان و دختر ترسا»
«تقلید و تماشا»
«چشم‌انداز اسطوره»
«زمینه اجتماعی تعزیه و تئاتر در ایران»
«زبان رمزی قصه‌های پرشور»
«زمینه فرهنگ مردم»
«مدخلی بر رمزشناسی عرفانی»

همچنین، ترجمه‌های ارزشمند او شامل:

«آخرین مصاحبه با سارتر»
«جهان‌نگری»
«فرهنگ و تئاتر و طاعون»
«پژوهشی در ناگزیری مرگ گیلگمش»
«شرق در ادبیات فرانسه»
«جهان اسطوره‌شناسی»
«رمزپردازی آتش»
«دانش اساطیر»
«اسطوره‌های عشق»
«تأثیر سینما در کودک و نوجوان»

نشان شوالیه ادب و هنر فرانسه

در سال ۱۳۸۴، به پاس یک عمر تلاش فرهنگی و خدمات ارزنده جلال ستاری به فرهنگ و ادب، نشان «شوالیه» ادب و هنر فرانسه به او اعطا شد. این نشان، گواهی بر جایگاه بین‌المللی و تأثیرگذاری او در عرصه فرهنگ بود.