بحران جمعیت در ایران: کاهش نگران‌کننده ازدواج و فرزندآوری و بی‌تدبیری مسئولان

کاهش نگران‌کننده جمعیت جوان و ازدواج در ایران: بی‌تدبیری در سیاست‌گذاری جمعیتی

جمعیت زیر ۲۰ سال کشور با سرعتی نگران‌کننده کاهش یافته و از ۴۶ درصد در سال ۱۳۶۵ به ۲۲.۸ درصد در سال جاری رسیده است. این کاهش نه تنها نشان‌دهنده تمایل کمتر به فرزندآوری است، بلکه با افت شدید تمایل به ازدواج نیز همراه بوده است. بالاترین آمار ازدواج در سال ۱۳۸۹ با ۸۹۱ هزار و ۶۲۷ مورد ثبت شد و از آن زمان تاکنون، با کاهشی ۴۷ درصدی تا سال ۱۴۰۳، جامعه با افزایش سریع جمعیت مجرد بالای ۴۰ سال مواجه شده است. این وضعیت، نیاز به تدابیر جدی و مطالعات گسترده برای شناسایی عوامل و مهار تأثیرات مخرب آن را بیش از پیش آشکار می‌سازد.

ویژگی‌های رویکرد رسمی به بحران جمعیت

رویکرد رسمی در مواجهه با این بحران جمعیتی، دارای ویژگی‌های بارزی است که نشان‌دهنده عدم تدبیر کافی در این زمینه است:

• بی‌توجهی به سرعت تغییرات و سلامت روانی جامعه: این رویکرد به سرعت تغییرات شاخص‌های جمعیتی و دشواری‌های ناشی از آن بی‌توجه است. تغییرات سریع و ناهمگونی بین شاخص‌های جمعیتی با شاخص‌های فرهنگی و اجتماعی می‌تواند سلامت روانی جامعه را تحت تأثیر قرار دهد، زیرا رفتار شهروندان در این حوزه تحمیلی است و حاصل انتخاب طبیعی نیست.
• تقلیل مسئله به فرزندآوری: رویکرد رسمی، کاهش سهم جمعیت جوان را تنها به کاهش تمایل به فرزندآوری فرو می‌کاهد و به کاهش تمایل به ازدواج بی‌توجه است. این دیدگاه، صرفاً بر متقاعد کردن زوج‌ها به فرزندآوری بیشتر تمرکز دارد و مشکلات جوانانی که به دلیل سیاست‌ها از تشکیل خانواده بازمانده‌اند را نادیده می‌گیرد.
• نادیده‌گرفتن فشار اقتصادی بر خانوار: افزایش تعداد فرزندان، فشار زیادی به اقتصاد ضعیف خانوار وارد کرده و ابعاد فقر را گسترده‌تر می‌کند. این رویکرد به سختی‌های زندگی و تبعات فرهنگی و روانی ناشی از افزایش جمعیت در فضاهای کوچک زندگی بی‌اهمیت است.
• بی‌اعتنایی به صلاحیت تربیت فرزند: رویکرد رسمی به اهلیت زوجین برای تربیت فرزند توجهی ندارد. سالانه بیش از پنج هزار کودک بدسرپرست تحویل سازمان بهزیستی می‌شوند که این آمار تنها بخشی از واقعیت جامعه است و بسیاری از موارد گزارش نمی‌شوند.
• اهمیت ندادن به سلامت نوزاد: این رویکرد آنچنان درگیر عددسازی است که حتی سلامت نوزاد و فقدان معلولیت برایش مهم نیست. افزایش زادوولد، حتی اگر نوزاد معلول باشد، هدف اصلی است و اجرای طرح‌های غربالگری و بررسی احتمال معلولیت جنین را برنمی‌تابد.
• انتخاب راه‌حل‌های ساده و دم‌دستی: رویکرد رسمی به پیچیدگی مسئله توجهی ندارد و ساده‌ترین راه‌حل‌ها را برمی‌گزیند. مشوق‌های مادی مانند بیمه رایگان فرزندان سوم و چهارم یا تسهیلات ارزان‌قیمت، از جمله این راه‌حل‌های سطحی هستند.

پیامدهای بی‌تدبیری در سیاست‌گذاری

انتخاب راه‌حل‌های کم‌هزینه و آسان بدون توجه به آثار و تبعات اجتناب‌ناپذیر آنها، نشان‌دهنده بی‌تدبیری مدیرانی است که بدون رعایت قاعده شایسته‌سالاری به مناصب بالا رسیده‌اند. سیاست‌گذاری برای جوان‌سازی جمعیت، بدون اعتنا به ضرورت رونق اقتصادی، اصلاح شیوه توزیع درآمد و تسهیل ازدواج، به هیچ وجه خردمندانه نیست و می‌تواند به مشکلات عمیق‌تری در جامعه منجر شود.