مدیریت بحران روانی در پایتخت: درس‌هایی از ۱۲ روز سخت

آمادگی روانپزشکان در بحران ۱۲ روزه

مهدی تهرانی دوست، مدیر گروه روان‌پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران و متخصص روان‌پزشکی کودکان و نوجوانان، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، به تشریح اقدامات انجام شده پرداخت. او اظهار داشت که با آغاز بحران، در نخستین ساعات، جلسات فوری با حضور مسئولان آموزشی و بیمارستانی برگزار شد. هدف اصلی این جلسات، حفظ سلامت روان بیماران، مراقبت از کادر درمان و آمادگی برای پذیرش مراجعان جدید بود.

در گام نخست، وضعیت بیماران بستری در بیمارستان مورد ارزیابی قرار گرفت. کودکانی که وضعیت پایدارتری داشتند، با رضایت خانواده یا تصمیم پزشک معالج، مرخص شدند تا ادامه درمان آن‌ها به صورت سرپایی پیگیری شود. این تصمیم به‌ویژه برای کودکان و نوجوانانی که در برابر صداهای انفجار شبانه آسیب‌پذیرتر بودند، حیاتی بود. همچنین، بخشی از بیماران بزرگسال با شرایط مناسب نیز ترخیص شدند تا ظرفیت پذیرش موارد جدید احتمالی فراهم آید.

خدمات‌رسانی بیمارستان در شرایط جنگی

با شروع بحران، ساختار درمانی و آموزشی بیمارستان از حالت عادی خارج شد. برنامه‌های آموزشی روزانه به طور موقت تعلیق شدند، اما اساتید با حضور در بخش‌ها و کمک دستیاران، بیماران را ویزیت و درمان‌های لازم را ارائه می‌دادند.

یک جدول زمان‌بندی دقیق برای حضور تیم‌های درمان در بخش‌های مختلف طراحی شد و تقسیم‌کار میان اعضای کادر درمانی صورت گرفت تا هیچ بیماری از ادامه درمان محروم نماند. این هماهنگی موجب شد که علی‌رغم شرایط بحرانی، خدمات درمانی روان‌پزشکی با اختلال جدی مواجه نشود.

اورژانس بیمارستان روان‌پزشکی در تمام مدت بحران فعال بود و به مراجعانی که دچار علائم روانی ناشی از جنگ شده بودند، خدمات فوری ارائه می‌داد. اگرچه آمار مراجعات، به‌ویژه در بخش کودک، کاهش یافت، اما روند پذیرش و ارائه خدمات درمانی بدون وقفه ادامه داشت.

توجه به سلامت کادر درمان

یکی از اقدامات مهم در این دوره، توجه ویژه به سلامت روان کادر درمان، شامل پزشکان، دستیاران، پرستاران و سایر کارکنان بیمارستان بود. در شرایطی که تیم درمانی نیز در معرض فشارهای روانی ناشی از وضعیت کشور قرار داشت، حمایت از آن‌ها و تأمین نیازهای روحی‌شان در اولویت قرار گرفت. این تجربه، بار دیگر اهمیت آمادگی سیستم سلامت روان کشور در برابر بحران‌های غیرمنتظره را نشان داد و می‌تواند در مواجهه با رویدادهای مشابه در آینده، به‌عنوان الگویی مؤثر مورد استفاده قرار گیرد.

اقدامات دانشگاه علوم پزشکی تهران در بحران ۱۲ روزه

با آغاز بحران ۱۲ روزه و تأثیرات روانی گسترده آن، روان‌پزشکان و روان‌شناسان دانشگاه علوم پزشکی تهران در شرایطی سخت، با تدابیر فوری و بهره‌گیری از تجربیات گذشته، موفق به ارائه خدمات مستمر به بیماران و عموم مردم شدند. این تیم درمانی توانست با حفظ آرامش، هم سلامت بیماران بستری را تأمین کند و هم به مراجعات جدید ناشی از بحران پاسخ دهد.

کاهش بستری و تقویت درمان سرپایی

در روزهای ابتدایی بحران، تیم درمان روان‌پزشکی با مدیریت دقیق، از بستری‌های غیرضروری جلوگیری کرد. بیماران دارای شرایط پایدار، با نظر پزشک معالج یا رضایت خانواده مرخص شدند تا ادامه درمان آن‌ها به‌صورت سرپایی انجام شود. این تصمیم به‌ویژه در مورد کودکان، نوجوانان و سالمندانی اتخاذ شد که آسیب‌پذیری روانی بیشتری در مواجهه با صدای انفجارها و فضای اضطراب‌آلود داشتند.

بیمارانی که در اثر بحران دچار اختلالات روانی حاد شده بودند و به اورژانس مراجعه می‌کردند، در صورتی که امکان درمان سرپایی وجود داشت، خدمات مشاوره و دارو درمانی لازم را دریافت می‌کردند. در موارد شدید، بیماران جدید نیز در کنار بیماران بستری، تحت درمان اساتید و دستیاران قرار می‌گرفتند.

در تمام طول این ۱۲ روز، سیستم درمانی بیمارستان روزبه بدون توقف ادامه یافت. با وجود شرایط ویژه، جدول زمانی جدیدی برای حضور اساتید و دستیاران تدوین شد و روند درمان بیماران به‌صورت هدفمند و سازمان‌یافته پیش رفت. فعالیت آموزشی که پیش‌تر به‌صورت گسترده و با حضور روزانه اساتید انجام می‌شد، به‌طور موقت متوقف شد. با این حال، ویزیت بیماران به شکل محدودتر، اما منظم توسط تیم‌های منتخب انجام شد تا روند درمانی خللی نداشته باشد.

نقاط قوت بحران ۱۲ روزه

از جمله نقاط قوت این دوره بحرانی، استفاده از تجربه دوران کرونا در ارائه خدمات مجازی روان‌پزشکی بود. بخشی از ویزیت‌های سرپایی بیماران در بیمارستان روزبه و مطب‌های خصوصی اساتید، به‌صورت تلفنی یا اینترنتی انجام شد. حتی در مواردی که اختلال در اینترنت وجود داشت، خدمات درمانی از طریق تماس تلفنی پیگیری شد.

همچنین یک «خط تلفن مشاوره روانی» که پیش‌تر فعال شده بود، در این ایام بار دیگر نقش پررنگی یافت و با حضور روان‌پزشکان و روان‌شناسان کشیک، پاسخگوی تماس‌های مردمی درباره اضطراب‌ها و مشکلات روانی ناشی از جنگ بود.

تشدید علائم در بیماران سابق

بر اساس مشاهدات میدانی و گزارش‌های بالینی، طی این دوره بحرانی، علائم بیماران سابق که تحت درمان بودند تشدید شد. بسیاری از این بیماران که تا پیش از بحران وضعیت پایداری داشتند، به‌دلیل استرس‌های محیطی دچار بازگشت علائم شدند و نیازمند مداخلات دارویی و غیر دارویی مجدد بودند. این بیماران به اورژانس‌ها، مطب‌ها یا کلینیک‌ها مراجعه کردند یا به‌صورت مجازی تحت مراقبت قرار گرفتند.

چالش‌های کودکان و نوجوانان در بحران

در میان گروه‌های پرخطر، کودکان و نوجوانان بیشترین آسیب روانی را در این بحران تجربه کردند. تغییر محل زندگی، اختلال در برنامه روزمره، مشاهده اخبار و تصاویر خشونت‌بار و صدای انفجارها موجب بروز علائم اضطرابی در این گروه سنی شد. این علائم در قالب مشکلاتی چون شب‌ادراری، دل‌درد، سردرد، ترس شدید، پرخاشگری یا اختلالات خواب بروز یافت.

کودکان به دلیل رشد ناکامل شناختی، درک روشنی از مفاهیم سیاسی یا نظامی ندارند، اما به‌شدت تحت تأثیر صحنه‌های خشونت‌آمیز، صدای انفجارها یا واکنش‌های والدین قرار می‌گیرند. این ترس ممکن است خود را به شکل علائم جسمانی مانند دل‌درد، سردرد، شب‌ادراری یا پرخاشگری نشان دهد.

برخلاف بزرگسالان، کودکان قدرت مهار هیجانات خود را ندارند و پاسخ‌هایی سریع و هیجانی بروز می‌دهند. در چنین شرایطی، نقش والدین کلیدی است؛ آن‌ها باید بتوانند ابتدا احساسات خود را کنترل کرده و سپس با جملاتی آرام‌بخش، حس امنیت را به کودک منتقل کنند. والدین باید آرامش روانی خود را حفظ کرده و از بروز هیجانات شدید در حضور فرزندان خودداری کنند. هرچند ترس، غم و نگرانی در چنین شرایطی طبیعی است، اما بزرگسالان با مهارت‌های کنترل هیجان، می‌توانند با مدیریت احساسات خود، به فرزندان کمک کنند تا فضای روانی امن‌تری را تجربه کنند.

ماندگاری آسیب روانی

برای افرادی که مستقیماً در معرض حملات و تهدیدهای فیزیکی قرار گرفتند، احتمال ماندگاری آسیب‌های روانی جدی‌تر است. حتی اگر این افراد از آسیب جسمی در امان مانده باشند، اثرات روانی ناشی از مشاهده صحنه‌ها، صداها و از دست دادن عزیزان می‌تواند به مداخلات درمانی بلندمدت نیاز داشته باشد. تیم‌های درمانی بر لزوم پیگیری مستمر این افراد و برنامه‌ریزی بلندمدت برای سلامت روان بازماندگان تأکید دارند.

حفاظت از سلامت روان در برابر استرس

در روزهای سخت ناشی از بحران ۱۲ روزه و پس‌لرزه‌های روانی آن، مسئله سلامت روان بیش از همیشه اهمیت یافت. دکتر تهرانی دوست، با اشاره به تجربیات میدانی و چالش‌های روانی این دوران، بر ضرورت آمادگی روانی خانواده‌ها در برابر بحران‌ها تأکید می‌کند. او بیان می‌کند که سلامت روان به‌ویژه در کودکان، نوجوانان و حتی بزرگسالان، در گرو مدیریت صحیح هیجانات است.

نقش رسانه‌ها در ایجاد استرس

قرار دادن کودکان و سالمندان در معرض اخبار تلخ و تصاویر خشونت‌آمیز رسانه‌ها، می‌تواند به تشدید علائم اضطرابی بینجامد. رسانه‌ها وظیفه اطلاع‌رسانی دارند، اما ضرورتی ندارد همه اعضای خانواده، به‌ویژه کودکان، مداوماً در معرض این اخبار باشند. پیگیری این صحنه‌ها نه‌تنها کمکی به آگاهی کودک نمی‌کند، بلکه اضطراب فرد را تعمیق می‌بخشد.

بزرگسالان نیز ممکن است به دنبال تجربه‌های استرس‌زا، دچار واکنش‌های جسمانی یا روانی شوند؛ به‌ویژه اگر زمینه‌های قبلی اختلالات روانی داشته باشند. تپش قلب، بی‌قراری یا اضطراب پس از شنیدن یک صدای بلند، حتی در دوران پس از بحران هم طبیعی است. دلیل آن حافظه هیجانی ماست. محرک‌هایی مانند صدای انفجار در حافظه هیجانی ذخیره می‌شوند و بعدها با کوچک‌ترین صدایی باز فعال می‌شوند.

اختلال استرس حاد و پس از سانحه (PTSD)

پس از رویدادهای آسیب‌زا، برخی افراد دچار اختلال استرس حاد می‌شوند که معمولاً در یک ماه ابتدایی بروز می‌یابد. اگر این علائم ادامه پیدا کند، ممکن است به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) تبدیل شود. درمان این اختلالات، نیازمند مداخلات تخصصی است تا حافظه هیجانی فرد نسبت به آن رویداد، کمتر فعال شود و زندگی روزمره مختل نشود.

ضرورت آموزش عمومی سلامت روان

همه ما باید بیاموزیم که بحران تنها به جنگ محدود نمی‌شود؛ زلزله، پاندمی و حتی بلایای اجتماعی می‌توانند منابع استرس باشند. آموزش مهارت‌های مدیریت استرس، کنترل هیجانات، تربیت آگاهانه فرزندان در بحران و جست‌وجوی کمک حرفه‌ای باید بخشی از نظام آموزش همگانی باشد.

توصیه‌های به والدین در مواجهه با بحران‌های روانی

• از واکنش‌های هیجانی شدید در مقابل کودک بپرهیزید.
• به کودک اطمینان دهید که در امنیت است.
• با جملات ساده و آرام‌بخش، دسترسی کودک به اخبار و تصاویر خشونت‌آمیز را محدود کنید.
• علائم جسمانی (دل‌درد، شب‌ادراری، پرخاشگری) را جدی بگیرید.
• در صورت تداوم علائم، حتماً از متخصص روان‌پزشکی درخواست کمک کنید.

سه ضلع آمادگی روانی جامعه

تجربه بحران کووید-۱۹ نمونه‌ای از این ضرورت را به‌خوبی آشکار کرد. در آن زمان، انجمن روان‌پزشکی کودک و نوجوان، کتابچه‌ها و راهنمایی‌هایی برای مواجهه با بحران‌های روانی منتشر کرد و حتی در بحران اخیر نیز بروشورها و راهنماهایی برای خانواده‌ها تهیه شد تا بتوانند با اضطراب و فشار روانی مقابله کنند.

نظام سلامت روان کشور نیز بلافاصله وارد عمل شد؛ خطوط تلفنی مشاوره روان‌پزشکی فعال‌تر شدند و تعداد متخصصان پاسخ‌گو در این سامانه‌ها افزایش یافت. این تجربه نشان داد که وجود چنین زیرساخت‌هایی حیاتی است و باید برای مواجهه با شرایطی مانند زلزله، جنگ یا پاندمی‌های احتمالی آینده، این خدمات حفظ و توسعه یابد.

در کنار آموزش‌های عمومی و زیرساخت‌های ارتباطی، تمرین منظم برای شرایط بحرانی نیز اهمیت بالایی دارد. در بیمارستان‌های روان‌پزشکی، باید به صورت دوره‌ای مانورهای مدیریت بحران روانی برگزار شود. این تمرین‌ها می‌توانند به تیم درمانی کمک کنند تا در زمان وقوع بحران واقعی، بدون سردرگمی و با آمادگی قبلی، وارد عمل شوند.

تدوین پروتکل ملی برای مدیریت روانی بحران

به دنبال تجربه ۱۲ روزه اخیر، جلساتی با حضور اساتید، دستیاران و مسئولان برگزار شد تا نقاط قوت و ضعف مدیریت بحران روانی بررسی و جمع‌بندی شود. حاصل این جلسات، تدوین یک برنامه ساختاریافته برای مدیریت بحران‌های آتی در بیمارستان بود که روز گذشته به تصویب شورای آموزش گروه و بیمارستان رسید.

در این برنامه، پروتکل دقیقی برای نحوه تشکیل فوری کمیته بحران، تعداد اساتید و دستیاران حاضر در هر بخش، تقسیم وظایف و اولویت‌بندی فعالیت‌ها تنظیم شده است. هدف این است که در صورت بروز بحران مجدد، بدون اتلاف وقت، ساختار درمانی و حمایتی به‌سرعت بازآرایی شود.

انتظار می‌رود نهادهای بالادستی همچون وزارت بهداشت، دانشگاه‌ها و دیگر ارکان کشور نیز نسبت به تدوین و ابلاغ چنین پروتکل‌هایی اقدام کنند. این فرایند در حال انجام است و امید می‌رود در آینده نزدیک شاهد تصویب و اجرای سراسری آن باشیم.

بحران اخیر، با وجود همه دشواری‌ها، فرصت مهمی برای بازنگری در ساختارهای سلامت روان و ارتقای آمادگی جامعه در برابر وقایع غیرمترقبه فراهم کرد؛ فرصتی که نباید از دست برود.