تناقض در ارزبری و ارزآوری صنایع ایران: گزارشی از مرکز پژوهش‌های مجلس

روند نزولی ارزبری کوتاه‌مدت صنایع

ارزبری کوتاه‌مدت به معنای تأمین مواد اولیه و کالاهای واسطه‌ای برای تولید در بازه‌های زمانی کوتاه است. داده‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که از سال 1381 تا 1400، ارزبری بخش صنعت کشور نوسانات زیادی را تجربه کرده است.

• کاهش پس از تحریم‌ها: پس از جدی‌تر شدن تحریم‌ها از سال 1388 تا 1392، ارزبری کوتاه‌مدت حقیقی صنایع و رشد آن روندی کاهشی داشته است.
• ادامه روند نزولی: این روند پس از یک رشد موقت در سال‌های 1392 تا 1394، مجدداً از سال 1394 نزولی شده و تا سال 1400 ادامه یافته است.

کارشناسان معتقدند این روند نزولی ناشی از کاهش ارزش حقیقی واردات مواد خام و اولیه است. این امر نشان می‌دهد که صنایع کشور با توجه به سخت‌تر شدن دسترسی به ارز و مشکلات ناشی از تحریم‌ها، با شرایط موجود تطبیق یافته‌اند. با این حال، این تطبیق لزوماً مثبت نیست و می‌تواند به معنای کاهش کیفیت کالای تولیدی و افزایش هزینه آن‌ها باشد، نه تکمیل زنجیره‌های ارزش.

وضعیت ارزبری بلندمدت صنایع ایران

ارزبری بلندمدت به مصرف ارز صنایع برای واردات سرمایه و فناوری با عمر طولانی (مانند ماشین‌آلات) اشاره دارد که در چرخه تولید استفاده می‌شوند.

• کاهش شدید از سال 1389: روند حقیقی ارزبری بلندمدت از سال 1389 به بعد با شدت بالایی کاهش یافته است.
• نزولی شدن واردات کالاهای سرمایه‌ای: در طول دهه 1390، میزان مخارج ارزی از طریق واردات کالاهای سرمایه‌ای و ماشین‌آلات نزولی شده است.

این کاهش در حالی رخ داده که رشد ارزش افزوده حقیقی صنعت نیز کاهش داشته است. این موضوع نشان‌دهنده نیاز صنعت ایران به ماشین‌آلات خارجی برای انتقال فناوری جدید و مشکلات جدی در سیاست‌گذاری‌های صنعتی است. سهم ارزبری بلندمدت از ارزش افزوده در دهه 90 کاهشی بوده که با شوک‌های ناشی از درآمدهای صادراتی، ارزی و بی‌ثباتی بازار ارز قابل توضیح است.

درآمدزایی ارزی صنایع (ارزآوری)

برخلاف ارزبری، ارزآوری حقیقی و رشد آن در صنایع کشور در طول دهه 90 تقریباً باثبات بوده است. نسبت ارزآوری به ارزش افزوده بخش صنعت نیز با وجود تحریم‌های اقتصادی، روندی صعودی داشته است.

کارشناسان مرکز پژوهش‌ها معتقدند افزایش نرخ ارز و جذابیت بیشتر درآمدهای ارزی، منجر به تمایل صنایع به نقش‌آفرینی فزاینده صادرات در سبد فروش بنگاه‌های صنعتی شده است. این امر موجب شده ارزآوری بخش صنعت، هرچند اندک، اما دارای روندی صعودی باشد.

افزایشی شدن روند ارزآوری حقیقی صنایع در دهه 90 نسبت به قبل از این دهه کاملاً مشهود است که نشان‌دهنده تلاش صنایع برای کسب درآمد ارزی در شرایط دشوار اقتصادی است.