رژیم مدیترانه‌ای: راهکاری مؤثر برای کاهش خطر زوال عقل، به‌ویژه در افراد با ریسک ژنتیکی بالا

مطالعه‌ای جدید به رهبری پژوهشگران برجسته از مَس جنرال بریگهام، دانشگاه هاروارد و مؤسسه براد، نشان می‌دهد که رژیم غذایی مدیترانه‌ای می‌تواند به طور قابل توجهی خطر ابتلا به زوال عقل را کاهش دهد. این یافته‌ها که در نشریه معتبر نِیچِر مِدیسین منتشر شده‌اند، امیدهای تازه‌ای را برای پیشگیری از این بیماری شایع در سالمندان زنده کرده است.

رژیم مدیترانه‌ای چیست؟

رژیم مدیترانه‌ای یک الگوی غذایی سالم است که ریشه در سنت‌های تغذیه‌ای کشورهای حاشیه دریای مدیترانه، از جمله یونان، ایتالیا و اسپانیا دارد. این رژیم بر مصرف فراوان موارد زیر تأکید دارد:

• میوه‌ها و سبزیجات: منابع غنی از ویتامین‌ها، مواد معدنی و آنتی‌اکسیدان‌ها.
• غلات کامل: مانند نان سبوس‌دار، برنج قهوه‌ای و پاستای گندم کامل.
• حبوبات: شامل عدس، نخود و لوبیا.
• آجیل و دانه‌ها: منبع چربی‌های سالم و فیبر.
• روغن زیتون: منبع اصلی چربی در این رژیم، سرشار از چربی‌های تک‌اشباع‌نشده.

همچنین، مصرف متوسط ماهی، مرغ و محصولات لبنی و مصرف محدود گوشت قرمز و شیرینی‌ها از دیگر ویژگی‌های کلیدی این رژیم غذایی است.

تأثیر رژیم بر افراد با خطر ژنتیکی

یکی از برجسته‌ترین نتایج این پژوهش، مشاهده اثر محافظتی قوی‌تر رژیم مدیترانه‌ای در افرادی است که در بالاترین سطح خطر ژنتیکی برای ابتلا به بیماری آلزایمر قرار دارند. این گروه شامل افرادی است که دو نسخه از ژن آپولیپوپروتئین ای ۴ (APOE۴) را حمل می‌کنند.

یوکسی لیو، سرپرست این پژوهش، توضیح می‌دهد: «یکی از دلایل علاقه ما به مطالعه رژیم مدیترانه‌ای این است که این تنها الگوی غذایی است که در یک آزمایش تصادفی‌شده، به طور علّی با مزایای شناختی مرتبط شده است. ما می‌خواستیم نقش متابولیت‌های خون را نیز بررسی کنیم که مولکول‌های کوچکی هستند و نشان می‌دهند بدن چگونه غذا را پردازش می‌کند.»

آلزایمر و نقش ژنتیک

بیماری آلزایمر و انواع مرتبط با زوال عقل، از شایع‌ترین عوامل کاهش توانایی‌های ذهنی در سالمندان هستند. این بیماری‌ها دارای یک جزء ژنتیکی قوی هستند که میزان تأثیرپذیری آن از توارث تا ۸۰ درصد برآورد شده است.

ژن آپولیپوپروتئین ای (APOE) به عنوان قوی‌ترین عامل خطر ژنتیکی برای بیماری آلزایمر اسپورادیک (شکل شایع آلزایمر که بدون علت ژنتیکی مشخص رخ می‌دهد) شناخته شده است. افراد دارای یک نسخه از ژن APOE۴، ۳ تا ۴ برابر بیشتر در معرض خطر ابتلا به آلزایمر هستند، در حالی که این خطر برای افراد دارای دو نسخه از این ژن، به ۱۲ برابر افزایش می‌یابد.

روش‌شناسی پژوهش

گروه پژوهشی برای بررسی چگونگی کاهش خطر زوال عقل توسط رژیم مدیترانه‌ای و تأثیر آن بر متابولیت‌های خون مرتبط با سلامت شناختی، داده‌های هزاران نفر را طی چند دهه تجزیه و تحلیل کردند. این تحلیل شامل موارد زیر بود:

• ارزیابی الگوی غذایی: با استفاده از پرسشنامه‌های تناوب غذایی.
• بررسی نمونه‌های خون: برای شناسایی متابولیت‌های مختلف.
• تحلیل داده‌های ژنتیکی: برای شناسایی عوامل خطر ژنتیکی.

نتایج و توصیه‌ها

یافته‌ها به وضوح نشان دادند که پیروی از رژیم مدیترانه‌ای نه تنها با خطر کمتری برای ابتلا به زوال عقل همراه است، بلکه سرعت کاهش شناختی را نیز کند می‌کند. این اثر محافظتی به ویژه در گروه پرخطر با دو نسخه از ژن APOE۴، قوی‌تر بود که نشان می‌دهد رژیم غذایی می‌تواند به جبران خطر ژنتیکی کمک کند.

لیو نتیجه می‌گیرد: «این یافته‌ها نشان می‌دهند که راهبردهای غذایی، به‌ویژه رژیم مدیترانه‌ای، می‌توانند با تأثیر گسترده بر مسیرهای متابولیک کلیدی، به کاهش خطر زوال عقل کمک کنند. این توصیه به طور کلی کاربردی است، اما ممکن است برای افرادی که بیشتر در معرض خطر ژنتیکی ابتلا به این بیماری قرار دارند، مهم‌تر باشد.»