نقد دیدگاه سنتی اقتصاد: ایدئولوژی پنهان در تحلیل‌های اقتصادی

در دنیای پیچیده اقتصاد، همواره این پرسش مطرح بوده که آیا تحلیل‌ها و برآوردهای اقتصادی می‌توانند کاملاً بی‌طرفانه و عاری از هرگونه تعصب سیاسی و ایدئولوژیک باشند؟ امیررضا انگجی، کارشناس اقتصادی مرکز پژوهش‌های مجلس، با ترجمه و نقد مقاله‌ای جدید، به این باور سنتی که علم اقتصاد از ایدئولوژی به دور است، به چالش کشیده و نشان می‌دهد که چگونه گرایش‌های سیاسی، حتی ناخودآگاه، بر نتایج و توصیه‌های اقتصادی تأثیر می‌گذارند.

نقد دیدگاه سنتی و ظهور ابزارهای نوین

دیدگاه سنتی اقتصاددانانی چون جرج جوزف استیگلر، برنده جایزه نوبل اقتصاد در سال ۱۹۵۹، بر این باور استوار بود که پیشرفت‌های علم اقتصاد به دلیل هنجارهای نهادینه‌شده برای انتشار دانش، غیرجانبدارانه و غیرایدئولوژیک هستند. استیگلر و بسیاری دیگر معتقد بودند که ترجیحات سیاسی و ایدئولوژیک، تحقیقات اقتصادی را هدایت نمی‌کنند. این عقیده هنوز هم طرفداران زیادی دارد و بسیاری از اقتصاددانان در ایران نیز بر این گمانند که اقتصاد از هرگونه ایدئولوژی و گرایش سیاسی به دور است.

اما انگجی با استناد به مقاله «زبان سیاسی در اقتصاد» نوشته زوبین جلوه، بروس کوگوت و سورش نایدو (۲۰۲۴)، با بهره‌گیری از پژوهش‌های جدید در حوزه پردازش زبان طبیعی (NLP)، استدلال می‌کند که زبان به‌کاررفته در مقالات آکادمیک اقتصاددانان، ناخودآگاه گرایش‌های سیاسی آن‌ها را فاش می‌کند. این ایدئولوژی پنهان می‌تواند بر تحلیل‌ها و برآوردهای اقتصادی، از جمله نرخ‌های بهینه مالیات، تأثیرگذار باشد.

تأثیر ایدئولوژی بر سیاست‌گذاری‌های کلان

سیاست‌گذاران به شدت به برآوردهای اقتصادی وابسته هستند و اگر این برآوردها جانبدارانه باشند، نتایج متفاوتی در سیاست‌گذاری‌های کلان به وجود می‌آورد. این تحقیق نشان می‌دهد که اقتصاددانان راست‌گرا و چپ‌گرا در تخمین پارامترهای اقتصادی اختلاف دارند و حتی در یک زمینه تخصصی، گرایش‌های سیاسی می‌توانند بر نتایج تأثیر بگذارند.

این مطالعه اثبات می‌کند که با حرکت از چپ‌گرایانه‌ترین تخمینِ از کشش درآمد مشمول مالیاتِ بالا به راست‌گرایانه‌ترین تخمین، نرخ مالیات بهینه از ۷۷ درصد به ۶۰ درصد کاهش می‌یابد.

این تفاوت‌ها در برآورد پارامترهای کلیدی سیاست‌گذاری، چالش‌هایی جدی برای بی‌طرفی در تصمیم‌گیری‌ها ایجاد می‌کند. برای مثال، در زمینه‌هایی مانند شکاف جنسیتی، بازدهی سرمایه‌گذاری در آموزش حین کار یا اثرات اتحادیه‌ها بر بهره‌وری، برآوردها به گرایش‌های سیاسی پژوهشگران وابسته است.

چالش‌های پنهان‌کاری ایدئولوژیک

یکی از چالش‌های اصلی این است که اقتصاددانان معمولاً به صورت علنی موضع سیاسی خود را اعلام نمی‌کنند. هنجارها و قواعد حرفه‌ای در این رشته اغلب طوری طراحی شده‌اند تا از نفوذ تعصبات سیاسی جلوگیری کنند. با این حال، با تحلیل متون آکادمیک و ارتباط آن با رفتارهای سیاسی مشاهده‌شده، مانند مشارکت در کمپین‌های سیاسی یا امضای طومارهای حزبی، می‌توان به درک بهتری از این موضوع دست یافت.

اقتصاددانان ممکن است به طور ناخودآگاه زبان خود را با توجه به ایدئولوژی شخصی یا انتظارات حرفه‌ای تنظیم کنند. این تنظیم می‌تواند به صورت انتخاب عبارات خاصی باشد که با دیدگاه‌هایشان هم‌راستاست. برای مثال، یک اقتصاددان با گرایش چپ ممکن است بر عباراتی تأکید کند که به مداخله دولت در اقتصاد اشاره دارند، در حالی که یک اقتصاددان با گرایش راست ممکن است بر آزادی بازار تأکید بیشتری داشته باشد.

ایدئولوژی: همراه همیشگی اقتصاد

نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که حتی اگر ایدئولوژی و گرایش سیاسی در مطالعات آکادمیک کمتر باشد یا بیشتر پنهان شود، به این معنا نیست که ما در حال حرکت به سوی علمی خالص هستیم. ایدئولوژی نخواهد مرد و تا ابد در اقتصاد باقی خواهد ماند.

این یافته‌ها چالش‌هایی را برای ادعای بی‌طرفی علم اقتصاد ایجاد می‌کند. در عمل، این موضوع می‌تواند بر چگونگی استفاده از برآوردهای اقتصادی در سیاست‌گذاری اثر بگذارد. اگر برآوردها به گرایش‌های سیاسی وابسته باشند، سیاست‌گذاران باید با احتیاط بیشتری به این نتایج اعتماد کنند. این امر ممکن است به نیاز به روش‌های تأیید مستقل یا بررسی چندجانبه برای اطمینان از بی‌طرفی منجر شود.

این یافته‌ها لزوماً به معنای بی‌اعتباری علم اقتصاد نیست، بلکه نشان‌دهنده نیاز به آگاهی بیشتر از عوامل انسانی در این فرآیند است. شناسایی این تعدیلات آگاهانه یا ناخودآگاه نیازمند ابزارهای پیشرفته‌ای مانند یادگیری ماشینی است که می‌توانند الگوهای پیچیده را که با چشم غیرمسلح قابل تشخیص نیستند، کشف کنند.