خبر کامل
واژه‌گزینی در فرهنگستان: فرآیندی علمی برای حفظ هویت زبان فارسی
فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نهادی که نامش بیش از سایر گروه‌ها در رسانه‌ها شنیده می‌شود، همواره با واکنش‌های متفاوتی نسبت به واژه‌های مصوب جدید مواجه بوده است. بسیاری از ما با شنیدن واژه‌های تازه، شگفت‌زده یا حتی خندان می‌شویم، اما کمتر کسی از فرآیند پیچیده و علمی تولد یک واژه جدید در این نهاد آگاه است. واژه‌هایی که امروز بدیهی به نظر می‌رسند، مانند «همایش»، «گلبرگ»، «کاسبرگ»، «نای» و «نایژه»، «هواپیما» و «دوچرخه»، همگی از همین مسیر عبور کرده و جایگزین واژه‌های بیگانه شده‌اند.
واژه‌گزینی: از معادل‌سازی تا علم اصطلاح‌شناسی
نسرین پرویزی، معاون گروه واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، که بیش از سی سال در این زمینه فعالیت دارد، در گفت‌وگویی به تشریح مراحل تولد یک واژه جدید پرداخت. او تأکید کرد که واژه‌گزینی در دنیای امروز تنها معادل‌سازی نیست، بلکه یک علم اصطلاح‌شناسی است که در برخی کشورها تا مقطع دکتری نیز تدریس می‌شود.
فرهنگستان زبان و ادب فارسی از همان ابتدا، یعنی پس از یکی دو سال از شروع به کار گروه واژه‌گزینی، سعی کرد ارتباطش را بین‌المللی کند و ببیند دنیا در این زمینه چه می‌کند.
فرهنگستان عضو «اینفوترم» (مرکز اصطلاح‌شناسی بین‌المللی) است و کارشناسان آن از طریق کلاس‌های تابستانی برای بررسی اصطلاحات آموزش دیده‌اند. به دلیل عدم وجود پرونده‌های واژه‌گزینی از پیش از انقلاب، کار از صفر آغاز شد و با بهره‌گیری از تجربیات داخلی و خارجی، هر واژه اکنون دارای یک «کاربرگه» است که شامل واژه بیگانه و معادل‌های آن در سایر زبان‌ها می‌شود. مبنای اصلی، زبان انگلیسی است، مگر اینکه واژه از زبان دیگری وارد شده باشد.
فرآیند علمی و بین‌المللی واژه‌گزینی
پرویزی توضیح داد که در بررسی واژه‌ها، زبان‌های اروپایی و هم‌زبان مورد توجه قرار می‌گیرند. او به این نکته اشاره کرد که بسیاری از افراد تصور می‌کنند اگر اروپایی‌ها یک کلمه را به کار می‌برند، آن واژه بین‌المللی است، در حالی که ممکن است در کشورهای دیگر مانند چین، ژاپن یا کشورهای عربی، معادل‌های متفاوتی برای آن وجود داشته باشد. واژه‌هایی مانند «المپیک» و «المپیاد» از معدود واژه‌های واقعاً بین‌المللی هستند.
فرهنگستان در طول سالیان متمادی تلاش کرده است تا علم اصطلاح‌شناسی را بشناسد و به صورت علمی کار کند. اکنون، برای دهمین سال است که درس واژه‌گزینی و اصطلاح‌شناسی در مقطع کارشناسی ارشد رشته زبان‌شناسی تدریس می‌شود و پژوهشکده مطالعات واژه‌گزینی نیز از سال تحصیلی ۱۳۹۴-۱۳۹۵ دانشجو می‌پذیرد.
تکامل روش‌ها و چالش‌های اولیه
در ابتدا، فرهنگستان با چالش‌هایی در واژه‌گزینی عمومی مواجه بود. به عنوان مثال، واژه «چینی‌جا» برای «بوفه» به دلیل عدم پذیرش عمومی کنار گذاشته شد. همچنین، در سال‌های ۷۴ و ۷۵، امکانات فناوری بسیار محدود بود و کارشناسان مجبور بودند برای تهیه کاربرگه‌ها، از روش «ببُر و بچسبان» استفاده کنند. پرویزی با یادآوری آن دوران گفت:
باورتان نمی‌شود ما روزهای چهارشنبه مراسم «ببُر و بچسبان» داشتیم؛ یعنی فرض کنید از لاروس، روبر، صدری افشار، اینها روگرفت تهیه می‌کردیم، تکه مورد نظرمان را می‌بریدیم و روی ورقه می‌چسباندیم.
با پیشرفت فناوری، کار تسهیل شد، اما هنوز هم برنامه رایانه‌ای مناسب برای یکپارچه‌سازی فرآیند واژه‌گزینی وجود ندارد.
گروه‌های تخصصی و مراحل تصویب واژه
فرهنگستان به تدریج دریافت که واژه‌های عمومی ریشه‌ای در واژه‌های تخصصی دارند و نمی‌توان آنها را منفرد بررسی کرد. به همین دلیل، گروه‌های تخصصی راه‌اندازی شدند. گروه تخصصی علوم زمین در سال ۱۳۷۵ آغاز به کار کرد و سپس با فرهنگستان علوم پزشکی و هنر نیز همکاری‌هایی صورت گرفت. از سال ۱۳۸۴، کار واژه‌گزینی به طور خاص به فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی واگذار شد.
در حال حاضر، فرهنگستان در بیش از ۱۲۰ حوزه کار کرده و بیش از ۵۰ گروه تخصصی فعال دارد. هر کارگروه تخصصی توسط ۵ تا ۷ متخصص و ۱ یا ۲ کارشناس اصطلاح‌شناسی اداره می‌شود. این فرآیند کاملاً علمی است و شامل مراحل زیر می‌شود:
- تهیه پیکره واژگانی: در هر رشته، واژه‌های مورد نیاز انتخاب و بررسی می‌شوند.
- شورای هماهنگی: واژه‌ها به شورایی متشکل از گروه‌های مرتبط با همان رشته ارسال می‌شوند.
- هیئت فنی: پس از توافق، واژه‌ها توسط هیئت فنی بررسی و اشکالات زبانی، ترجمه‌ای، ساختاری و دستوری آنها رفع می‌شود.
- شورای واژه‌گزینی: کاربرگه‌های تکمیل‌شده (معمولاً ۷۰ تا ۱۰۰ عدد) به شورای واژه‌گزینی عرضه می‌شوند و در طول دو هفته بررسی و تصویب می‌گردند.
واژه‌های مصوب به مدت سه سال در مرحله آزمایشی قرار می‌گیرند تا اهل علم و ادب نظرات خود را ارائه دهند. پس از این مدت، واژه نهایی تلقی می‌شود، اما امکان تغییر آن در صورت وجود اشکالات مستند و علمی همچنان وجود دارد. در حال حاضر، نزدیک به ۴۰۰ استاد در کارگروه‌های مختلف با فرهنگستان همکاری می‌کنند.
تاریخچه فرهنگستان‌ها و نقش آنها
پرویزی به تاریخچه فرهنگستان‌ها نیز اشاره کرد و گفت که اسناد و مدارک فرهنگستان اول (حدود ۱۷۰۰ واژه منتشر شده و ۳۰۰ واژه منتشر نشده) در دسترس است، اما از فرهنگستان دوم (که حدود ۶۰۰ واژه را در طول ۱۰ سال تصویب کرد) سابقه زیادی وجود ندارد. واژه‌هایی مانند «زیست‌شناسی»، «کاسبرگ»، «گلبرگ»، «نای» و «نایژه» از مصوبات فرهنگستان اول هستند. واژه‌هایی مانند «دانشیار» و «استاد» کار فرهنگستان دوم و «رایانه» نیز از مصوبات فرهنگستان دوم است که توسط فرهنگستان سوم پذیرفته شد.
درخواست از مردم و رسانه‌ها
معاون گروه واژه‌گزینی از مردم و به خصوص رسانه‌ها درخواست کرد که هیچ کلمه‌ای را بدون پرسش از فرهنگستان، مصوب این نهاد تلقی نکنند. او تأکید کرد که فرهنگستان برای غذاها، واحدهای شمارش، اسامی شیمیایی و کلمات بین‌المللی مانند «المپیک» یا واژه‌های جاافتاده‌ای مثل «اتوبوس» و «تاکسی» معادل‌سازی نمی‌کند. فرهنگستان تنها به واژه‌هایی می‌پردازد که آوای آنها برای عموم سخت باشد، به اشتقاقات دیگر راه ندهد یا واژه‌های جدید علمی باشند.
به قول آقای دکتر حداد عادل، هر واژه جدید مثل کفش تازه است؛ وقتی کفش نو می‌خرید، مدتی پای شما را می‌زند تا عادت کنید.
پرویزی معتقد است که واژه‌های جدید برای نسل آینده ساخته می‌شوند و برای جا افتادن آنها، نیاز به کمک صداوسیما، رسانه‌ها و مطبوعات است. او تأکید کرد که عادت زبانی است که باعث می‌شود برخی واژه‌ها در ابتدا مسخره به نظر برسند، اما با گذشت زمان و استفاده در کتاب‌های درسی، این واژه‌ها به راحتی پذیرفته خواهند شد. او همچنین به اهمیت تدریس علم به زبان بومی اشاره کرد و گفت کشورهایی که علم را به زبان خودشان نمی‌خوانند، همواره از نظر علمی عقب هستند، زیرا درک عمیق‌تری از مطالب نخواهند داشت.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.