تجلیل از حسین ابراهیمی‌الوند؛ استراتژیست فرهنگی و مرجع ترجمه ادبیات کودک

چهارمین نشست از مجموعه برنامه‌های «قرار با ستاره‌ها» با عنوان «عصر حسین ابراهیمی‌الوند»، به تجلیل از نقش محوری این نویسنده، مترجم و استراتژیست فرهنگی فقید در توسعه ادبیات کودک و نوجوان و ارتقای کیفیت ترجمه در ایران اختصاص یافت. این مراسم با حضور احمد مسجدجامعی، قاسمعلی فراست، سیدعلی کاشفی خوانساری، شهلا انتظاریان، رضا هاشمی نژاد و شیدا رنجبر در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.

حسین ابراهیمی‌الوند؛ عاشق فرهنگ و پیشگام در نشر

روایت احمد مسجدجامعی از دهه ۵۰ تا کانون ادبیات

احمد مسجدجامعی، وزیر سابق فرهنگ و ارشاد اسلامی، با اشاره به آشنایی خود با حسین ابراهیمی‌الوند در دهه ۵۰ شمسی، او را فردی «عاشق زندگی و فرهنگ» توصیف کرد. وی اظهار داشت که ابراهیمی‌الوند در آن دوران، کانون فیلم را اداره می‌کرد و فیلم‌های زبان اصلی را در دانشگاه تهران به نمایش می‌گذاشت و جایگاه ویژه‌ای میان دانشجویان فعال در حوزه زبان‌های خارجی داشت.

مسجدجامعی افزود که پس از انقلاب، ابراهیمی‌الوند در انتشارات امیرکبیر به حلقه‌ای به نام «شکوفه» پیوست که کتاب‌های منتشر شده در آن هر سال جایزه کتاب سال را دریافت می‌کردند. او همچنین در کنار بزرگانی چون هوشنگ مرادی کرمانی، به شکل‌گیری اولین کانون ادبیات داستانی و ترجمه در دفتر طرح و برنامه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی کمک شایانی کرد.

یکی از ویژگی‌های مهم ابراهیمی‌الوند، «عاشقانه پای کار ماندن» بود. او بعدها به دفتر ترجمه و ادبیات کودک و نوجوان وزارت ارشاد منتقل شد و در دورانی که دسترسی مترجمان به آثار خارجی دشوار بود، با بررسی ژورنال‌ها و معرفی کتاب‌ها، کار ترجمه را تسهیل کرد.

دغدغه ایران و جلب اعتماد بین‌المللی

مسجدجامعی تأکید کرد که حسین ابراهیمی‌الوند در کار خود اصل را بر اعتماد می‌گذاشت و کتاب‌های مورد نیاز مترجمان را تهیه و در اختیارشان قرار می‌داد که نتیجه آن انتشار آثار ارزشمند بدون مشکل مجوز بود. مهم‌ترین دغدغه او ایران بود و این علاقه را نه در شعار، بلکه در عمل اثبات کرد:

• در ادبیات جهان به دنبال آثاری می‌گشت که به ایران پرداخته باشند.
• اگر اثری درباره ایران دچار کاستی یا خطا بود، اطلاعات آن را اصلاح می‌کرد.
• در نمونه‌ای، جزئیات نادرست قصه‌ای با اقتباس از شهرزاد را تصحیح کرد و حتی حق‌التألیف نویسنده را پس از ترجمه در ایران پرداخت.

این منش سبب شد تا اعتماد نویسندگان و ناشران بین‌المللی جلب شود و حضور آنان در نمایشگاه بین‌المللی کتاب کودک و نوجوان کرمان در اسفند سال ۸۳ فراهم آید. به گفته مسجدجامعی، رفتار ابراهیمی‌الوند نشان داد که کار فرهنگی باید با محبت، همدلی و اعتماد پیش رود، نه با دستور و اجبار. او با مدیریت آمار و منابع، مرجعیت ترجمه آثار کودک و نوجوان در ایران را به دست آورد.

نقش محوری در انجمن نویسندگان و خانه ترجمه

جذب مترجمان به انجمن و چالش‌های بیست ساله

شهلا انتظاریان، عضو هیئت‌مدیره و خزانه‌دار انجمن نویسندگان کودک و نوجوان، حسین ابراهیمی‌الوند را از موسسان این انجمن معرفی کرد و نقش او در جذب مترجمان را بسیار مهم دانست. وی اشاره کرد که بسیاری از مترجمان در ابتدا عضویت در انجمن نویسندگان را مرتبط با کار خود نمی‌دانستند، اما ابراهیمی‌الوند توانست آنان را قانع کند و اکنون بخش قابل توجهی از اعضای انجمن را مترجمان تشکیل می‌دهند.

انتظاریان با مرور یادداشتی از ابراهیمی‌الوند مربوط به سال ۱۳۸۱، اظهار داشت که مشکلات مطرح شده در آن یادداشت درباره انجمن، پس از گذشت بیش از بیست سال همچنان پابرجاست، هرچند انجمن توانسته به فعالیت خود ادامه دهد.

خانه ترجمه؛ پاتوق به‌روزرسانی و تبادل اطلاعات

خانم انتظاریان که فعالیت خود در حوزه ترجمه کودک را از ابتدای دهه ۸۰ آغاز کرده بود، خانه ترجمه (بخش ترجمه خانه ادبیات داستانی) را پاتوق سه‌شنبه‌های خود توصیف کرد. در آن زمان، دسترسی به کتاب‌های جدید خارجی بسیار محدود بود و خانه ترجمه این امکان را فراهم می‌کرد که کتاب‌ها به‌روز باشند و مترجمان بتوانند آن‌ها را امانت بگیرند و برای ترجمه انتخاب کنند. برای رعایت عدالت در انتخاب کتاب‌ها، قرعه‌کشی انجام می‌شد.

«خانه ترجمه فرصتی بود برای گردهم آمدن مترجمان، شناخت یکدیگر، تبادل اطلاعات و آشنایی با دیدگاه‌های مختلف. کلاس‌های متنوعی نیز آنجا برگزار می‌شد؛ از جمله کلاس‌های ادبیات داستانی، ترجمه و ویرایش. ابراهیمی‌الوند هم به قدر توان به همه در همه امور کار کمک می‌کردند.»

وی با ابراز نگرانی از وضعیت کنونی ترجمه در کشور، بیان کرد که اگر امثال ابراهیمی‌الوند امروز حضور داشتند، شاید شرایط ترجمه به این شکل نبود. او تأکید کرد که ترجمه و تألیف بازوان ادبیات هستند و تلاش برای سرکوب ترجمه به بهانه «تهاجم فرهنگی» در عصر رسانه‌های امروز، منطقی نیست.

استراتژیست فرهنگی و نقطه عطف ترجمه

عشق به کتاب و تسهیل دسترسی به منابع خارجی

رضا هاشمی‌نژاد، مدیر نشر افق، با اشاره به آشنایی خود با ابراهیمی‌الوند در سال ۷۳ و افتتاح شهر کتاب، او را فردی «عاشق» توصیف کرد که انرژی عجیبی ساطع می‌کرد. هاشمی‌نژاد نقل کرد که ابراهیمی‌الوند در پاسخ به پیشنهاد مالی برای همکاری در انتخاب کتاب‌های خارجی شهر کتاب، گفته بود: «من فکر می‌کنم من باید چیزی به شما بدهم، چون عاشق این هستم که این کتاب‌ها را ببینم و بخوانم.»

به گفته هاشمی‌نژاد، با تلاش‌های ابراهیمی‌الوند، ناشران خارجی کتاب‌ها را به‌صورت رایگان برای شهر کتاب می‌فرستادند که در آن زمان (بدون اینترنت و سهولت سفر) موفقیت بزرگی محسوب می‌شد. او در انتخاب کتاب‌ها نهایت عدالت را رعایت می‌کرد و برخی مترجمان شناخته‌شده امروز، به واسطه همان دفتر ترجمه و حمایت‌های ابراهیمی‌الوند، از بحران‌های زندگی نجات یافته و وارد این مسیر شدند. هاشمی‌نژاد فعالیت‌های او را «نقطه عطفی برای ترجمه در کشور» دانست.

پیشگامی در کپی‌رایت و تشکل‌سازی

محمدرضا اربابی، مترجم و بنیان‌گذار انجمن صنفی مترجمان، ابراهیمی‌الوند را یک «استراتژیست فرهنگی» خواند که متأسفانه امروزه کمتر فرصت رشد برای افراد مشابه او فراهم می‌شود. اربابی اقدامات استراتژیک ابراهیمی‌الوند را شامل موارد زیر دانست:

• تشکل‌سازی و حلقه‌سازی: ایجاد تشکل برای مترجمان، به‌ویژه در حوزه کودک و نوجوان که پیش‌تر وجود نداشت.
• تهیه خوراک ادبی: فراهم کردن محتوای مناسب، روزآمد و مطلوب در حوزه کودک و نوجوان با وجود نگاه‌های سخت‌گیرانه.
• توجه به کپی‌رایت: پیشگامی در رعایت حقوق مؤلفان خارجی قریب به بیست‌وچند سال پیش، در حالی که این مسئله هنوز در کشور محل مناقشه است.

اربابی نتیجه گرفت که ابراهیمی‌الوند «از زمانه خود جلوتر بود» و منش مدیریتی او باید چراغ راه نسل امروز باشد.

منش و میراث ماندگار

تجربه مترجمان جوان و فرصت‌آفرینی

شیدا رنجبر، مترجم و عضو شورای کتاب کودک، ابراز داشت که بزرگ‌ترین کمک را از ابراهیمی‌الوند دریافت کرده تا بتواند مترجم شود و اولین کتاب خود را از طریق ایشان انتخاب و ترجمه کرده است. او تأکید کرد که ابراهیمی‌الوند با صبر، حوصله، انرژی و عشق به کار، انگیزه و فرصت را برای مترجمان جوان فراهم می‌کرد.

تسلیم نشدن در برابر بیماری

قاسمعلی فراست، سخنران دیگر نشست، دو نکته عبرت‌آموز از ابراهیمی‌الوند را برشمرد:

1. استفاده بهینه از عمر، حتی در دوران سربازی برای فراگیری زبان.
2. تسلیم نشدن در برابر سرطان مزمن: او با وجود بیماری، به کار، مطالعه و ترجمه ادامه داد و حتی در سفرهای درمانی، نگاهش به زندگی این بود که خود را توانا نشان دهد و تسلیم مشکلات نشود.