چربی احشایی؛ عامل اصلی پیری مغز و کاهش توانایی‌های شناختی

چربی احشایی؛ متهم اصلی آسیب مغزی

پژوهشگران دانشگاه پلی‌تکنیک هنگ‌کنگ با تحلیل داده‌های بانک زیستی بریتانیا، ارتباط مستقیمی میان محل تجمع چربی در بدن و تغییرات ساختاری و عملکردی مغز کشف کردند. این یافته‌ها به وضوح نشان می‌دهند که شاخص توده بدنی (BMI)، که تنها نسبت وزن به قد را در نظر می‌گیرد، معیار دقیقی برای ارزیابی سلامت مغز و حتی سلامت عمومی بدن نیست.

در میان انواع چربی‌ها، چربی احشایی با بالاترین سطح خطر همراه است و مستقیماً با ضعف در توانایی‌های شناختی نظیر حافظه، استدلال و پردازش اطلاعات پیوند دارد.

جزئیات پژوهش و روش‌شناسی

این مطالعه بر روی داده‌های بیش از ۲۳ هزار نفر انجام شد. برای بررسی دقیق ارتباط میان چربی بدن و سلامت مغز، شرکت‌کنندگان تحت چندین نوع اسکن قرار گرفتند:

• اندازه‌گیری میزان چربی بدن با اسکن DXA.
• بررسی وضعیت مغز با سه نوع اسکن MRI (شامل ساختار مغز، فعالیت شبکه‌ها در حالت استراحت و مسیرهای ماده سفید).
• اندازه‌گیری چربی احشایی برای حدود ۱۹ هزار نفر از شرکت‌کنندگان.

تأثیرات متفاوت توزیع چربی بر ساختار مغز

نتایج پژوهش نشان داد که محل تجمع چربی، تغییرات متفاوتی را در بخش‌های مختلف مغز ایجاد می‌کند:

تأثیر چربی‌های سطحی (بازوها، پاها و تنه)

چربی بیشتر در بازوها، پاها و تنه با نازک‌تر شدن قشر مغز در شبکه‌های حالت پیش‌فرض و لیمبیک مرتبط بود. این شبکه‌ها مسئول حافظه، تمرکز درونی و تنظیم احساسات هستند و تغییرات در آن‌ها می‌تواند به کاهش جزئی در توانایی یادآوری و کنترل خلق‌وخو منجر شود.

تأثیر چربی احشایی (عمقی)

چربی احشایی با آسیب‌های جدی‌تری همراه بود:

• کوچک‌شدن قشر پیش‌پیشانی میانی: این ناحیه در برنامه‌ریزی، قضاوت و کنترل تکانه نقش دارد.
• کوچک‌شدن ساختارهای زیرقشری: این ساختارها در یادگیری عادات، دریافت پاداش و حرکت دخیل هستند.

اختلال در شبکه‌های عصبی و ماده سفید

علاوه بر تغییرات ساختاری، در هماهنگی طبیعی شبکه‌های مغزی افرادی که سطح بالاتری از چربی احشایی داشتند، تغییراتی مشاهده شد. این شبکه‌ها مسئول حرکت، حس لامسه، خلق‌وخو، انگیزه، حافظه و هوشیاری هستند.

در مسیرهای ماده سفید مغز نیز، چربی احشایی نقش اصلی را ایفا کرد. اسکن‌های Diffusion MRI نشان‌دهنده تراکم کمتر آکسون‌ها و سازمان‌نیافتگی بیشتر بافتی بود که می‌تواند در انتقال پیام‌های عصبی اختلال ایجاد کند.

چربی احشایی چیست و چرا خطرناک است؟

چربی احشایی برخلاف چربی زیرپوستی (که حدود ۹۰ درصد از ذخیره چربی بدن را تشکیل می‌دهد)، در عمق شکم و اطراف اندام‌های حیاتی مانند کبد، کلیه، لوزالمعده و روده‌ها قرار دارد.

این چربی مانند یک غده درون‌ریز عمل می‌کند و مواد التهابی و اسیدهای چرب آزاد را مستقیماً ازطریق ورید باب به کبد می‌رساند. این روند التهابی، عامل اصلی بسیاری از بیماری‌های مزمن است.

افزایش چربی احشایی به مقاومت به انسولین، کبد چرب، افزایش چربی‌های مضر خون، بالا رفتن فشار خون و افزایش خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی منجر می‌شود. همچنین، پژوهش‌ها نشان داده‌اند که این نوع چربی می‌تواند در بروز زودهنگام بیماری آلزایمر و آپنه خواب نیز نقش داشته باشد.

راهکارهای کاهش چربی احشایی

اگرچه همه افراد مقداری چربی احشایی دارند، اما عواملی مانند مصرف غذاهای پرچرب و پرقند، کم‌تحرکی و ترشح هورمون کورتیزول در اثر استرس، باعث افزایش خطرناک آن می‌شوند. برای کاهش این نوع چربی، که هدف قرار دادن مستقیم آن دشوار است، می‌توان از روش‌های معمول و مؤثر زیر استفاده کرد:

• رعایت رژیم غذایی سالم و متعادل.
• انجام منظم ورزش‌های هوازی و مقاومتی.
• داشتن خواب کافی و باکیفیت.
• مدیریت استرس و کاهش سطح کورتیزول.

نتیجه‌گیری و نیاز به مطالعات بیشتر

دانشمندان تأکید می‌کنند که تغییرات مغزی مشاهده‌شده، اگرچه نسبتاً خفیف اما از نظر آماری معنادار هستند. نتیجه کلی این است که چاق بودن یا داشتن شاخص توده بدنی بالا لزوماً نشانه پیری مغز نیست؛ بلکه توزیع چربی‌ها، به‌ویژه چربی شکمی عمیق، است که با تغییرات بخش‌های مختلف مغز همسو می‌شود و بر کارکردهای شناختی گوناگون اثر می‌گذارد.

این پژوهش که در ژورنال معتبر Nature Mental Health منتشر شده است، محدودیت‌هایی نیز دارد. بررسی‌ها به‌صورت مقطعی انجام شده و نمی‌تواند رابطه علت و معلولی را به‌طور قطعی نشان دهد. از این رو، نیاز به مطالعات بیشتری وجود دارد تا اثرات طولانی‌مدت توزیع چربی بر پیری مغز مشخص شود و همچنین تأثیر کاهش چربی احشایی بر بهبود شاخص‌های مغزی مورد ارزیابی قرار گیرد.