خبر کامل
تحلیل استاد زبان‌شناسی از مصوبات فرهنگستان: چرا «مازه» جایگزین «ستون فقرات» شبکه نشد؟
چالش‌های واژه‌گزینی در فرهنگستان؛ از «مازه» تا «فرنشین»
دکتر مصطفی عاصی، استاد برجسته زبان‌شناسی و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در گفت‌وگویی مفصل، به تشریح پیچیدگی‌های فرایند واژه‌گزینی، تفاوت میان واژگان تخصصی و عمومی، و مناقشات تاریخی پیرامون مصوبات فرهنگستان پرداخت. او تأکید کرد که محدود کردن خود به ادبیات کهن برای ساخت واژگان نوین علمی غیرممکن است.
تقسیم‌بندی واژگان مصوب: علمی در برابر عمومی
دکتر عاصی معتقد است که خروجی‌های فرهنگستان باید به دو دسته اصلی تقسیم شوند: واژه‌های تخصصی علمی و فنی و واژه‌های عمومی که معیارهای کاربردشان متفاوت است. وی اشاره کرد که تعداد واژگان تخصصی در هر رشته علمی می‌تواند به بیش از ۱۰۰ هزار مورد برسد.
برابرهای فارسی این واژه‌ها با روش‌های علمی و قواعد دقیق واژه‌سازی ساخته شده‌اند که لزوماً زیبا، خوش‌آوا و حتی آشنا نیستند. نباید توقع داشت که تمام این واژه‌ها در ادبیات کهن ما وجود داشته باشند؛ برای مثال، واژگان حوزه رایانه در متون گذشته یافت نمی‌شوند.
این استاد زبان‌شناسی تأکید کرد که لازمه کار علمی، نظم است و زبان فارسی نیز در واژه‌سازی علمی به این نظم دست یافته است. این واژگان، حتی اگر از نظر ظاهری جذاب نباشند، در حوزه تخصصی خود جا می‌افتند و مردم عادی کمتر با آن‌ها سروکار دارند.
نمونه‌های تاریخی مناقشه‌برانگیز: از «مازه» تا «فرنشین»
دکتر عاصی به چند نمونه برجسته از تلاش‌ها برای معادل‌یابی اشاره کرد که نشان‌دهنده تضاد میان ریشه‌یابی کهن و کاربرد نوین است:
معادل‌یابی برای Backbone: پیشنهاد «مازه»
برای واژه backbone در شبکه‌های رایانه‌ای که به معنای «ستون فقرات» است، پس از بررسی، واژه «مازه» پیشنهاد شد. «مازه» در گویش قصابی به معنای فیله‌ای است که پشت ستون فقرات گاو یا گوسفند قرار دارد و به نوعی معادل «ستون فقرات» محسوب می‌شود.
وی در مورد پذیرش عمومی این واژه ابراز تردید کرد: «اگر در خیابان بگوییم به جای backbone می‌خواهیم بگوییم «مازه»، اگر شخصی انگلیسی بداند می‌گوید backbone که شیک است و «مازه» چیست؟»
بازفعال‌سازی «کازه» برای Computer Case
در مورد معادل computer case، واژه «کازه» پیشنهاد شد. این واژه ریشه هند و اروپایی مشترک با «کیس» انگلیسی دارد و در گذشته به معنای «خانه کوچک» یا «کلبه» بوده است. زنده‌یاد محمدجان شکوری، عضو غیرایرانی فرهنگستان، کاربرد آن را در زبان تاجیکی تأیید کرد و این واژه به تصویب رسید.
جدال بر سر «فرنشین» و «میر مجلس»
یکی از بحث‌برانگیزترین موارد، معادل‌یابی برای chairman (رئیس جلسه) بود. پس از بحث‌های فراوان، واژه «فرنشین» پیشنهاد و تصویب شد. با این حال، این واژه با مخالفت‌هایی روبرو شد؛ از جمله دکتر خانلری که آن را «من‌درآوردی و عجیب» خواند و در مقابل، واژه «میر مجلس» را پیشنهاد داد که ریشه در متون ادبی داشت.
دکتر عاصی در این باره اظهار داشت: «نمی‌دانم اگر امروز در نشست‌های علمی یا سیاسی و بین‌المللی به چرمن بگوییم میر مجلس مردم چگونه با آن برخورد می‌کنند. این‌گونه بحث‌ها همیشه بوده است.»
ریشه‌شناسی دقیق «رایانه» و مشتقات آن
این استاد زبان‌شناسی به مسئله واژه‌هایی پرداخت که از حوزه علمی وارد زبان عمومی شده‌اند، مانند رایانه (Computer). وی توضیح داد که این واژه توسط شادروان دکتر کیا پیشنهاد شده و بر خلاف تصور رایج، از دو جزء «رای» و «-انه» تشکیل نشده است.
ساختار دستوری «رایانه»
دکتر عاصی ریشه‌یابی دقیق «رایانه» را بر اساس فعل پهلوی «رایانیدن» (به معنای آراستن و نظم دادن) تبیین کرد. بر اساس الگوی ساخت اسم ابزار در فارسی (ستاک حال + ـه)، «رایان» (ستاک حال رایانیدن) + «ـه» = رایانه، به معنای «وسیله رایانیدن و به نظم درآوردن» است.
وی همچنین به مشتقات این واژه اشاره کرد:
- رایانامه (ای‌میل)
- رایاسپهر
- رایانش (در برابر Computation)
- رایانشی (در برابر Computational)
دکتر عاصی در پایان تأکید کرد که استفاده از «زبان‌شناسی رایانشی» برای computational linguistics بسیار دقیق‌تر از معادل پیشین «زبان‌شناسی محاسباتی» است، زیرا محاسبه تنها بخشی از کار رایانش است.
درباره هوش‌مصنوعی دست‌اول:
تمامی اخبار دست‌اول توسط دستیار هوش مصنوعی «هوشنگ» پردازش، صحت‌سنجی، خلاصه و بازنویسی شده است. هوشنگ هر روز با داده‌های جدید آموزش داده می‌شود و با نظارت دقیق انسانی و سردبیری دست‌اول در حال بهتر شدن است.
شما می‌توانید از چت‌بات و سایر ابزارهای هوشنگ به صورت رایگان استفاده کنید.
