آلودگی هوا، تهدید جدی سلامت؛ ۷۰ درصد آلایندگی ناشی از وسایل نقلیه است

نفس کلان‌شهرها در چنگال آلودگی؛ راهکارها و آسیب‌ها

پاییز امسال در کلان‌شهرها، به دلیل کمبود بارش‌های جوی و افزایش روزافزون تردد وسایل نقلیه آلاینده، تیره‌تر از سال‌های گذشته بوده است. اقداماتی نظیر تعطیلی مدارس، دورکاری کارمندان، و اجرای سخت‌گیرانه طرح‌های ترافیکی توسط نهادهای متولی، تاکنون نتایج ملموس و مطلوبی در کاهش آلودگی هوا نداشته است. در این شرایط، شهروندان باید شخصاً به فکر حفظ سلامتی خود باشند. در همین راستا، گفت‌وگویی با دکتر حسن‌الله صادقی، فوق تخصص بیماری‌های ریوی و تنفسی، انجام شده تا چگونگی مراقبت از دستگاه تنفسی در هوای آلوده بررسی شود.

چگونگی نفوذ آلاینده‌ها به بدن

دکتر صادقی اشاره می‌کند که عمده‌ترین دلیل آلودگی هوای خارج از خانه در ایران، وجود پنج نوع آلاینده اصلی شامل دی‌اکسید سولفور، دی‌اکسید نیتروژن، مونوکسید کربن، و ذرات معلق (PM) است که سلامت انسان را تهدید می‌کنند.

ذرات معلق با اندازه‌های بزرگ معمولاً توسط فیلترهای طبیعی بینی جذب و متوقف می‌شوند؛ اما ذرات بسیار ریزتر می‌توانند به آسانی از این سدهای دفاعی عبور کرده و وارد جریان خون شوند:

• ذرات با اندازه‌های کمتر از ۱۰ میکرون و به ویژه ۲.۵ میکرون، به راحتی وارد دستگاه تنفسی می‌شوند.
• این ذرات ریز می‌توانند در نقاط مختلف بدن تجمع یافته و عوارض گسترده‌ای ایجاد کنند.
• ریزگردهای کوچک‌تر از ۲.۵ میکرون، به‌ویژه برای بیماران تنفسی بسیار خطرناک هستند، زیرا در عمق دستگاه تنفسی ته‌نشین می‌شوند.

علاوه بر این، مونوکسید کربن موجود در هوا می‌تواند باعث مسمومیت شود که علائم کوتاه‌مدت آن شامل سردرد، بی‌حالی، خستگی، کاهش اشتها و کاهش تمرکز است.

تأثیر آلودگی بر قلب و عروق و آسیب‌پذیری کودکان

آلودگی هوا تأثیرات مخربی بر سلامت عمومی، به‌ویژه قلب و عروق دارد:

تشدید بیماری‌های تنفسی:

• افراد مبتلا به آسم در مواجهه با آلودگی هوا دچار حملات شدیدتری می‌شوند که این امر مراجعات به اورژانس را افزایش می‌دهد.
• در دوره‌های آلودگی بالا، آمار مرگ‌ومیر بیماران آسمی به دلیل حساسیت مجاری تنفسی، افزایش قابل‌توجهی می‌یابد.

مشکلات قلبی و عروقی:

هوای آلوده باعث کاهش انعطاف‌پذیری رگ‌ها و سفت شدن آن‌ها می‌شود. این تغییرات منجر به بالا رفتن فشارخون و اختلال در عملکرد عروق کرونر شده و احتمال بروز بیماری‌های قلبی را افزایش می‌دهد. این تهدید برای افراد دارای زمینه مشکلات قلبی جدی‌تر است.

آسیب‌پذیری کودکان:

عوارض آلودگی هوا در کودکان به دلیل رشد سریع بدن و حساسیت بیشتر دستگاه تنفسی، برجسته‌تر است. قرار گرفتن در معرض آلودگی می‌تواند منجر به اختلالات یادگیری، کاهش تمرکز و علائم تنفسی نظیر سرفه و تنگی نفس شود که در بلندمدت بر سلامت جسمی و ذهنی آن‌ها تأثیر می‌گذارد.

بیماری‌های ناشی از مواجهه طولانی‌مدت

ریزگردها دو نوع اثر بر سلامت انسان دارند: اثرات کوتاه‌مدت که عمدتاً به صورت تشدید بیماری‌های تنفسی موجود ظاهر می‌شود، و اثرات بلندمدت که بار سنگینی بر سلامت جامعه تحمیل می‌کنند.

مواجهه طولانی‌مدت با آلاینده‌ها می‌تواند منجر به بیماری‌های جدی‌تری شود:

• برونشیت: التهاب لوله‌های داخلی دستگاه تنفسی در بزرگسالان.
• تشدید آسم: وخیم‌تر شدن شرایط بیماران تنفسی موجود.
• بیماری‌های انسدادی مزمن ریه (COPD): این بیماری ممکن است طی حدود ۱۰ سال مواجهه مداوم با آلودگی ایجاد شود. COPD نیازمند داروهای بسیار گران‌قیمت است و توانایی عملکرد فرد را به شدت تحت تأثیر قرار می‌دهد و در بسیاری موارد منجر به نوعی معلولیت تنفسی می‌شود.
• سرطان ریه و نارسایی تنفسی: از عوارض جدی دیگر مواجهه طولانی‌مدت هستند.

ریشه‌های آلودگی در کلان‌شهرها

دکتر صادقی با ارائه آمار، ریشه اصلی آلودگی کلان‌شهرها را مشخص می‌کند:

یکی از دلایل اصلی این آلودگی، استفاده از سوخت و بنزین بی‌کیفیت در خودروها و موتورهاست. عواملی مانند افزایش تراکم جمعیت، ترافیک، صنعتی شدن شهرها و عدم رعایت استانداردهای محیط‌زیستی نیز در تشدید این مشکل نقش دارند.

حل مسئله آلودگی هوا نیازمند برنامه‌ریزی‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت است که شامل بهبود کیفیت سوخت، توسعه حمل‌ونقل عمومی، و ایجاد محدودیت برای خودروهای پرمصرف می‌شود.

توصیه‌های حفاظتی و پیشگیری فردی

فوق تخصص بیماری‌های ریوی تأکید می‌کند که راه‌حل اصلی، اقدامات جدی و ریشه‌ای در سطح سیاست‌گذاری‌های ملی است، زیرا محدود کردن افراد در خانه به‌تنهایی مؤثر نیست و هوای آلوده به محیط داخلی نیز نفوذ می‌کند.

اقدامات محافظتی در روزهای آلوده:

• حضور در خانه: تا حد امکان از حضور در محیط‌های باز خودداری شود.
• فعالیت بدنی: انجام ورزش‌های شدید در فضای آلوده ممنوع است، زیرا ورود آلاینده‌ها به ریه‌ها را افزایش می‌دهد.
• استفاده از ماسک: در مواقع ضروری خروج از خانه، استفاده از ماسک‌های استاندارد الزامی است.
• تغذیه مناسب: مصرف کافی مایعات، آنتی‌اکسیدان‌ها، و میوه‌های رنگی مانند سیب، پرتقال و نارنگی برای تقویت سیستم ایمنی توصیه می‌شود.
• ویتامین‌ها: دریافت ویتامین‌های گروه B و C برای محافظت از سلول‌ها ضروری است.

برخلاف گذشته که مصرف شیر به دلیل وجود سرب در بنزین توصیه می‌شد، امروزه با توجه به تغییر ترکیب سوخت‌ها، نمی‌توان به شیر به عنوان یک راهکار مؤثر در پیشگیری یا درمان عوارض تنفسی آلودگی هوا اطمینان کرد. تمرکز اصلی باید بر ماسک، استراحت کافی و تغذیه سالم باشد.