خداحافظی بورس ایران با حجم مبنا و گره معاملاتی از دی ماه ۱۴۰۴

سازمان بورس و اوراق بهادار پس از سال‌ها انتقاد از سازوکار «حجم مبنا» و محدودیت‌های ناشی از آن، سرانجام تصمیم به حذف این ابزار کنترلی گرفت. بر اساس مصوبه جدید هیئت‌مدیره بورس تهران و فرابورس ایران، از تاریخ اول دی ماه ۱۴۰۴، حجم مبنا برای تمامی نمادهای معاملاتی برابر با یک سهم تعیین می‌شود و همزمان، مقررات مربوط به «گره معاملاتی» نیز لغو خواهد شد. این اقدام مهم، که به معنای خداحافظی عملی با یکی از بحث‌برانگیزترین قوانین بورس ایران است، می‌تواند نویدبخش رونق بیشتر معاملات، به ویژه در سهام کوچک، و تسهیل فرآیند کشف قیمت واقعی باشد.

تاریخچه و منطق حجم مبنا در بازار سرمایه ایران

ابزار حجم مبنا در سال ۱۳۸۲ و در شرایطی به بازار سرمایه ایران معرفی شد که بازار با چالش‌های جدی نظیر کم‌عمقی، حجم پایین معاملات و نوسان‌های غیرواقعی قیمت دست و پنجه نرم می‌کرد. در آن زمان، امکان دستکاری قیمت پایانی روز با انجام چند معامله کوچک در دقایق پایانی وجود داشت.

حسین عبده‌تبریزی، کارشناس بازار سرمایه، در خصوص منطق حجم مبنا بیان کرده است: «قیمت تنها زمانی باید رسمیت پیدا کند که در حجم معناداری از معاملات آن تغییر کرده باشد. اگر حجم معاملات روزانه کمتر از حد مشخصی باشد، تنها بخشی از تغییر قیمت در قیمت پایانی اعمال می‌شود.»

در سال‌های ابتدایی، حجم مبنا توانست نقش مهمی در کاهش دستکاری قیمت، مهار نوسان‌های هیجانی و ایجاد ثبات روانی برای سرمایه‌گذاران خرد ایفا کند و عملاً جایگزینی برای فقدان ابزارهایی چون حراج پایانی، بازارگردانی حرفه‌ای و نظارت هوشمند بود.

تجربه بازارهای سهام در سطح جهان

مکانیسم «حجم مبنا» به شکل فعلی، در بورس‌های بزرگ جهان مرسوم نیست. بازارهای پیشرفته برای دستیابی به هدف تثبیت قیمت و جلوگیری از نوسان‌سازی، از ترکیبی از عوامل و ابزارهای جایگزین استفاده می‌کنند:

• عمق بالای معاملات و نقدشوندگی: حجم گسترده معاملات و حضور بازارگردان‌های حرفه‌ای، جابه‌جایی قیمت با معاملات کوچک را ناممکن می‌سازد.
• نظارت هوشمند: مقررات سخت‌گیرانه و رصد لحظه‌ای رفتارهای مشکوک توسط نهادهای ناظر.
• سازوکارهای کنترل نوسان: استفاده از دامنه نوسان پویا یا توقف خودکار معاملات (Circuit Breakers).

به عنوان مثال، مکانیسم LULD (Limit Up/Limit Down) در بازارهای سهام آمریکا، محدوده‌ای از قیمت را بر اساس میانگین قیمت پنج دقیقه اخیر تعیین می‌کند. اگر قیمت پیشنهادی خرید یا فروش از این محدوده خارج شود، معاملات به طور موقت متوقف می‌شوند تا بازار فرصت بازیابی پیدا کند. این رویکردها بر شفافیت و سرعت واکنش بازار تمرکز دارند، در حالی که حجم مبنا بر محدودیت حجمی متمرکز بود.

مزایای حذف همزمان حجم مبنا و گره معاملاتی

تعیین حجم مبنا برابر با یک سهم، در عمل به معنای حذف اثرگذاری این قانون است. این مصوبه کلیدی از ابتدای دی‌ماه ۱۴۰۴، مزایای متعددی را برای بازار به همراه خواهد داشت:

• افزایش تحرک بازار: تسهیل تغییر قیمت پایانی با انجام معاملات کم، منجر به افزایش پویایی بازار می‌شود.
• تسهیل کشف قیمت واقعی: عرضه و تقاضای واقعی سریع‌تر در قیمت‌ها منعکس شده و بازار از حالت ایستا فاصله می‌گیرد.
• کاهش صف‌های خرید و فروش: از قفل‌شدگی نمادها جلوگیری کرده و نقدشوندگی را بهبود می‌بخشد.

همچنین، لغو همزمان مقررات گره معاملاتی که با هدف رفع قفل‌شدگی نمادها طراحی شده بود اما خود به پیچیدگی‌ها دامن می‌زد، ساختار معاملات را شفاف‌تر و ساده‌تر خواهد کرد و تجربه‌ای نزدیک‌تر به استانداردهای بین‌المللی ایجاد می‌کند.

نکته مهم: مقررات گره معاملاتی به منظور روان‌سازی معاملات سهامی اعمال می‌شد که برای چند روز متوالی کمتر از حجم مبنا معامله می‌شدند. حذف حجم مبنا، دیگر نیازی به این مکانیسم رفع قفل‌شدگی باقی نمی‌گذارد.

دیدگاه کارشناس ارشد بازارهای مالی

فردین آقابزرگی، کارشناس ارشد بازارهای مالی، این تصمیم سازمان بورس را گامی مهم در جهت روان‌سازی معاملات و نزدیک‌تر کردن قیمت‌های معاملاتی به ارزش ذاتی سهام دانست. او تاکید کرد که این اقدام می‌تواند تاثیر قابل‌توجهی بر نقدشوندگی و کشف قیمت سهام داشته باشد.

آقابزرگی بر این باور است که با توجه به ارزندگی بالای شاخص‌های بورس نسبت به سایر بازارها، حذف محدودیت‌ها و افزایش نقدشوندگی می‌تواند سرمایه‌های خرد را به سمت بازار سهام هدایت کند و مانع از فعالیت‌های سوداگرانه در بازارهای دیگر شود. وی در جمع‌بندی اظهار داشت:

این تصمیم سازمان بورس علاوه بر ارتقای گردش معاملات و نقدشوندگی، موجب ایجاد شفافیت بیشتر در قیمت‌گذاری، اعتمادسازی در میان سرمایه‌گذاران و حمایت از بازار مولد و تولید محور خواهد شد. هرچند این اقدام به معنای تعادل کامل بازار نیست، اما گام مهمی در جهت تقویت کارکرد بورس تهران محسوب می‌شود.

با این حال، کارشناسان متفق‌القول‌اند که تداوم رونق بورس در بلندمدت، نیازمند تقویت ابزارهای نظارتی هوشمند و بهبود متغیرهای کلان اقتصادی است تا از دستکاری قیمت‌ها در فضای جدید جلوگیری شود.