همایش «اودلاجان: نگاهی به آینده»؛ افزایش ۲۰ برابری قیمت ملک با احیای بناهای تاریخی

محله تاریخی اودلاجان، یکی از کهن‌ترین و اثرگذارترین بافت‌های شهری تهران، سال‌هاست که با طرح‌های ناکام و مداخلات ناتمام دست‌وپنجه نرم می‌کند. در این شرایط، نخستین همایش تخصصی و غیردولتی با عنوان «اودلاجان: نگاهی به آینده»، با رویکردی جزئی‌نگر و علمی و با حضور معماران، پژوهشگران، هنرمندان و کنشگران شهری، به دنبال تولید دانش واقعی و ارائه راهکارهای عملی برای احیای این میراث ارزشمند است.

بهروز مرباغی، معمار، مرمتگر و از برگزارکنندگان این همایش، ضمن تشریح اهداف و ضرورت‌های این رویداد، به مرور تجربه‌های میدانی احیای بناهای تاریخی و آسیب‌شناسی طرح‌های پیشین محله پرداخت.

ضرورت برگزاری همایش: فقدان شناخت عمیق از اودلاجان

مرباغی با اشاره به شش سال حضور و فعالیت مستمر مؤسسه فرهنگی خود در منطقه اودلاجان، اعلام کرد که علی‌رغم تحصیلات تخصصی و فعالیت‌های فرهنگی متعدد، متأسفانه در این مدت به این نتیجه رسیده‌اند که شناخت درست، دقیق و عمیقی از این محله تاریخی مهم وجود ندارد. این تصور در گفتگو با افراد آگاه و صاحب‌نظر نیز تأیید شده است، در حالی که اودلاجان یکی از تأثیرگذارترین محله‌های تهران محسوب می‌شود.

وی توضیح داد که تصمیم برای برگزاری این کنگره حدود پنج تا هفت ماه پیش، با این شرط مشخص اتخاذ شد که تنها کسانی دعوت شوند که یا مستقیماً در اودلاجان کاری انجام داده‌اند، یا سابقه سکونت داشته‌اند و یا از فرهیختگان مرتبط با آن هستند. چهره‌های مهمی نظیر اکبر ثبوت (پژوهشگر و عضو دایره‌المعارف بزرگ اسلامی)، هوشنگ مرادی کرمانی (نویسنده) و هارون یشایایی از جمله حاضران در این رویداد هستند.

آسیب‌شناسی طرح‌های گذشته و رویکرد جزئی‌نگر همایش

هدف اصلی همایش، پرهیز از کلی‌گویی و ورود به جزئیات مغفول‌مانده محله است. این جزئیات شامل بررسی سرنوشت طرح‌های ساماندهی متعددی است که از سال ۱۳۳۵ به بعد برای اودلاجان نوشته شده‌اند:

• در سال ۱۳۴۶، طرحی پیشنهاد شد که بر اساس آن کل اودلاجان به‌طور کامل تخریب و یک شهر جدید با برج‌ها و کاربری‌های مدرن جایگزین آن می‌شد. این طرح حتی توسط محمدرضاشاه نیز تأیید شده بود.
• در سال ۱۳۵۶، یک شرکت فرانسوی به نام «اکوشار» مأمور تهیه طرح ساماندهی شد که با وقوع انقلاب، پروژه ناتمام ماند.
• در دوره شهرداری پیشین تهران، زمین‌های بزرگی موسوم به «لازانیایی» تصرف شدند که امروز همچنان بلاتکلیف رها شده‌اند.

مرباغی تأکید کرد که تقریباً همه طرح‌های پیشنهادی، به‌جای درمان، نوعی زخم بر پیکر محله وارد کرده‌اند. همچنین، مسائل تاریخی و اجتماعی متعددی نظیر هم‌زیستی فرقه‌های مختلف (از جمله شیخیه کرمان)، مدارس دوره پهلوی اول، تحولات کالبدی اطراف امامزاده یحیی و تأثیر حضور سینمایی اودلاجان نیز در این همایش بررسی خواهند شد.

«نتیجه این وضعیت آن است که هر فرد یا نهادی که وارد می‌شود و طرحی برای این محدوده می‌نویسد، آن طرح نه تحقق‌پذیر می‌شود و نه قابلیت اجرا پیدا می‌کند؛ چرا که در عمل با منافع مختلف در تعارض قرار می‌گیرد و با مسائل و چالش‌های متعدد دیگری روبه‌رو می‌شود. دقیقاً به همین دلیل است که ما تصمیم گرفتیم یک همایش واقعی برگزار کنیم، همایشی غیرتشریفاتی، غیرنمایشی و غیردولتی.»

تأثیر شگفت‌انگیز احیای بناها: جهش ۲۰ برابری قیمت ملک

این مرمتگر به تشریح تجربه احیای یک خانه تاریخی بازمانده از دوره زندیه پرداخت که کار آن از شهریور ۱۳۹۸ آغاز شد. این بنا پیش از مرمت، تبدیل به مرکز تجمع معتادان و مکانی متعفن شده بود.

تحولات اجتماعی و فرهنگی محله

احیای این خانه و فعالیت‌های فرهنگی مستمر (شب‌های فیلم و نشست‌ها) تأثیرات عمیقی بر محله گذاشت:

• تغییر رفتار همسایگان: همسایه‌ها با مشاهده آراستگی خانه مرمت‌شده، خانه‌های مخروبه خود را سامان دادند.
• مشارکت اهالی: کسبه محله، از جمله سلمانی و بقال، با وجود مشکلات مالی، مغازه‌های خود را تعمیر و رنگ‌آمیزی کردند.
• کاهش آسیب‌های اجتماعی: حضور معتادان و مصرف مواد مخدر در این محدوده به‌شدت کاهش یافت.
• پایان اختلافات محلی: اختلافات و درگیری‌های قضایی طولانی‌مدت میان اهالی محله برطرف شد.

رشد بی‌سابقه ارزش املاک

مرباغی مهم‌ترین پیامد این احیا را افزایش چشمگیر قیمت ملک دانست و گفت: «از سال ۱۳۹۹ تا امروز، قیمت ملک در این منطقه حدود ۲۰ برابر شده است. این در حالی است که در کل تهران، رشد قیمت‌ها نهایتاً پنج تا ده برابر بوده است.»

وی افزود که در سال ۱۳۹۹، قیمت هر مترمربع خانه در این محدوده حدود پنج میلیون تومان بود، اما امروز برای خانه‌های مخروبه نیز کمتر از ۸۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان در هر مترمربع گزینه‌ای پیدا نمی‌شود. این جهش قیمتی صرفاً به این دلیل رخ داد که مردم متوجه شدند مکانی که در آن زندگی می‌کنند، ارزشمند است.

جزئیات و پیوست‌های علمی همایش «اودلاجان»

همایش سه روزه اودلاجان دارای دو پیوست مهم علمی و معماری است:

1. رونمایی از چهار کتاب جدید: این کتاب‌ها در حوزه پژوهش‌های شهری و به‌ویژه درباره اودلاجان هستند و رویکرد پژوهشی همایش را تقویت می‌کنند.
2. نمایشگاه طرح‌های معماری: شامل ۲۱ شیت از طرح‌های معماری و رندرهای سه‌بعدی برای احیای خانه‌های مخروبه، که تصویری ملموس از آینده محله به مدیران و حاضرین ارائه می‌دهد.

محورهای تخصصی و برنامه‌ها

برنامه‌های همایش طی دو نشست اصلی در روزهای چهارشنبه و پنجشنبه و یک روز برای ارائه راه‌حل‌ها در روز جمعه برگزار می‌شود. محورهای اصلی نشست‌ها عبارتند از:

• بررسی نهادهای مدنی فعال در منطقه.
• تاریخ جامعه کلیمیان در اودلاجان.
• بررسی سینما و تاریخ چاپ و نشر در محله.
• گفتگوهای تصویری و زنده با قدیمی‌های محله.
• نمایش بخشی از مستند محمد مقدم درباره «بنگاه‌های شادمانی» (مشابه دی‌جی‌های امروزی) در دهه‌های گذشته.

در بخش راه‌حل‌ها، سخنرانانی همچون دکتر اسکندر مختاری و دکتر سعید ایزدی به طرح پیشنهادات و ارائه الگویی برای آینده محله خواهند پرداخت. همچنین، به دلیل آتش‌سوزی سینما ایران، بازدید از عمارت صدراعظم جایگزین بازدید از سینما شده است.

تجلیل از بزرگان محله

در بخش احترام به بزرگان، همایش با کسب اجازه از سه شخصیت برجسته فرهنگی و اجتماعی آغاز خواهد شد: آقای اکبر ثبوت، آقای هوشنگ مرادی کرمانی و آقای هارون یشایایی، که همگی سابقه حضور و نقش‌آفرینی در هویت فرهنگی اودلاجان را دارند.