حذف حجم مبنا و گره معاملاتی از دی ۱۴۰۴؛ بزرگترین اصلاح ساختاری بازار سهام

بازار سهام ایران در آستانه تحولی ساختاری قرار دارد؛ با تأیید سازمان بورس، دو محدودیت قدیمی و بحث‌برانگیز "حجم مبنا" و "گره معاملاتی" از ابتدای دی‌ماه ۱۴۰۴ به کلی حذف یا تغییر ماهیت خواهند داد تا کارایی و شفافیت بازار سرمایه پس از دو دهه بهبود یابد. این مقطع اصلاحی که فعالان بازار مدت‌ها در انتظار آن بودند، یکی از مهم‌ترین تصمیمات رگولاتوری در سال‌های اخیر محسوب می‌شود.

جزئیات تحول ساختاری: حذف محدودیت‌های دو دهه‌ای

بر اساس تصمیم هیات‌مدیره‌های شرکت بورس تهران و فرابورس ایران، که به تأیید نهایی سازمان بورس رسیده است، دو تغییر عمده در ساختار معاملات بازار اعمال خواهد شد:

• کاهش حجم مبنا: حجم مبنا برای تمامی نمادهای معاملاتی عملاً به «یک سهم» کاهش می‌یابد.
• حذف گره معاملاتی: قانون گره معاملاتی که سازوکاری برای کنترل نوسانات شدید بود، به‌طور کامل از دستور کار حذف می‌شود.

این تصمیم به معنای کنار گذاشتن یکی از قدیمی‌ترین و بحث‌برانگیزترین محدودیت‌های بازار سرمایه ایران است که بیش از دو دهه بر جریان معاملات سایه افکنده بود.

چرا حجم مبنا ایجاد شد و چگونه به مانع تبدیل گشت؟

سازوکار حجم مبنا در دوره‌ای به بازار سهام ایران اضافه شد که بازار از نظر اندازه کوچک بود و تعداد شرکت‌ها و سرمایه‌گذاران محدود بود. در آن مقطع، امکان دستکاری قیمت یک سهم با چند معامله کوچک به‌راحتی وجود داشت. حجم مبنا در ابتدا ابزاری برای کنترل نوسانات غیرعادی و جلوگیری از قیمت‌سازی تلقی می‌شد.

نکته قابل توجه این است که سازوکار حجم مبنا حتی در زمان ایجاد نیز نمونه مشابهی در بازارهای جهانی نداشت. با گذشت زمان و توسعه بازار سرمایه ایران، اضافه شدن بازیگران نهادی، صندوق‌ها و ابزارهای جدید، این سازوکار تقریباً بدون تغییر باقی ماند و به‌تدریج از یک ابزار کنترلی به مانعی جدی برای کارایی بازار تبدیل شد.

پیامدهای منفی حجم مبنا در طول سال‌ها

حضور حجم مبنا در سال‌های اخیر، پیامدهای منفی متعددی برای کارایی و نقدشوندگی بازار به همراه داشت. از جمله مهم‌ترین این پیامدها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کندی واکنش قیمت‌ها: تأخیر در واکنش نشان دادن قیمت‌ها به اطلاعات و اخبار جدید.
• تشکیل صف‌های معاملاتی: شکل‌گیری صف‌های طولانی خرید و فروش که فشار واقعی عرضه و تقاضا را پنهان می‌کرد.
• معاملات غیرضروری: انجام معاملات صرفاً برای پر شدن حجم مبنا، که رفتاری غیرکارآمد در بازار ایجاد می‌کرد.

در چنین فضایی، اگرچه ظاهر بازار آرام به نظر می‌رسید، اما فشار واقعی پشت صف‌ها انباشته شده و گاه به‌صورت ناگهانی و پرنوسان خود را نشان می‌داد.

افزایش شفافیت و بهبود کشف قیمت

با اجرای تصمیم جدید و کاهش عملی حجم مبنا به یک سهم، قیمت پایانی هر نماد عملاً بازتاب مستقیم معاملات روزانه بازار خواهد بود. این تغییر بنیادی انتظار می‌رود که مزایای زیر را به دنبال داشته باشد:

• افزایش شفافیت: قیمت‌ها سریع‌تر و دقیق‌تر به اطلاعات واکنش نشان می‌دهند.
• بهبود کشف قیمت: قیمت‌ها کارآمدتر و منطقی‌تر تعیین خواهند شد.
• کاهش رفتارهای غیرکارآمد: نیاز به معاملات صوری برای پر کردن حجم مبنا از بین می‌رود.

کارشناسان بازار سرمایه معتقدند که این اقدام می‌تواند گامی مهم در جهت مدرن‌سازی و افزایش عمق بازار سهام ایران باشد و پیامدهای مثبتی برای سرمایه‌گذاران و کل اقتصاد به همراه خواهد داشت.