قارچ «ری شی» و سه مسیر علمی برای مقابله با پوکی استخوان در زنان ایرانی

شیوع نگران‌کننده پوکی استخوان در ایران و جهان

پوکی استخوان، که به دلیل شروع بدون علامت به «بیماری خاموش» شهرت دارد، یکی از شایع‌ترین بیماری‌های اسکلتی در جهان است. این بیماری با کاهش شدید تراکم استخوان و افزایش احتمال شکستگی همراه است. آمار جهانی نشان می‌دهد که در حال حاضر حدود ۲۰۰ میلیون نفر با این مشکل دست و پنجه نرم می‌کنند و سالانه میلیون‌ها شکستگی ناشی از آن رخ می‌دهد.

فشار اقتصادی ناشی از درمان و توانبخشی این شکستگی‌ها بسیار سنگین است؛ به عنوان مثال، تنها در ایالات متحده این بیماری هزینه‌ای چند میلیارد دلاری را به نظام سلامت تحمیل می‌کند. شیوع پوکی استخوان در بسیاری از کشورهای جهان غرب و برخی مناطق آفریقا به شکل قابل توجهی بالا گزارش شده است.

ایران نیز از این روند جهانی مستثنی نیست و آمارها وضعیت کشور را کمی بدتر از متوسط جهانی نشان می‌دهند. به عنوان نمونه، شیوع پوکی استخوان در زنان یائسه ایرانی حدود ۳۴ درصد گزارش شده است که رقمی بالاتر از برخی کشورهای منطقه مانند قطر، بحرین و لبنان است. شکستگی‌های ناشی از این بیماری علاوه بر کاهش کیفیت زندگی، هزینه‌های درمانی و خطر مرگ و میر پس از شکستگی را نیز افزایش می‌دهد.

جستجو برای درمان‌های مکمل و ایمن: قارچ ری شی

درمان‌های رایج پوکی استخوان شامل داروهایی هستند که مصرف طولانی مدت آن‌ها گاهی با عوارض جانبی همراه است. همین موضوع، پژوهشگران را بر آن داشته تا به دنبال منابع طبیعی مانند گیاهان و قارچ‌ها به عنوان گزینه‌های مکمل و ایمن‌تر باشند.

یکی از این منابع طبیعی، قارچی به نام «ری شی» با نام علمی «گانودرما لوسیدوم» است که سابقه طولانی در طب آسیایی دارد و ترکیبات زیست فعال بسیاری در آن یافت می‌شود. در همین راستا، شراره رضائیان، استادیار گروه زیست فناوری قارچ‌های صنعتی در سازمان جهاد دانشگاهی خراسان رضوی، به همراه دو پژوهشگر همکار خود، تحقیقی را به صورت یک مرور نظام‌مند درباره اثرات این قارچ بر پوکی استخوان انجام داده‌اند.

روش‌شناسی پژوهش

پژوهشگران با تمرکز بر مطالعات منتشر شده درباره نقش ترکیبات زیست فعال ری شی، یک مرور نظام‌مند را طراحی کردند تا تصویری یکپارچه از یافته‌های موجود ارائه کنند. برای جمع‌آوری اطلاعات، مقالات علمی منتشر شده در پایگاه‌هایی مانند پاب مد، اسکوپوس، گوگل اسکولار و پایگاه علمی جهاد دانشگاهی در بازه سال‌های ۱۹۸۹ تا ۲۰۲۳ جستجو و با هدف استخراج الگوهای مشترک درباره نحوه اثرگذاری این قارچ تحلیل شدند.

سه مکانیسم اصلی قارچ ری شی در سلامت استخوان

نتایج به‌دست‌آمده نشان می‌دهند که ترکیبات گوناگون موجود در قارچ ری شی می‌توانند از سه مسیر اصلی بر سلامت استخوان اثر بگذارند:

• مسیر اول: مهار سلول‌های تخریب‌کننده استخوان: برخی از مولکول‌های فعال موجود در این قارچ از فعالیت سلول‌هایی که وظیفه تخریب استخوان را بر عهده دارند، جلوگیری می‌کنند.
• مسیر دوم: اثرات شبه هورمونی: برخی ترکیبات این قارچ مانند استروژن عمل می‌کنند و با اتصال به گیرنده‌های ویژه، از کاهش بیشتر تراکم استخوان جلوگیری می‌نمایند.
• مسیر سوم: بهبود جذب مواد مغذی: این قارچ به جذب بهتر مواد مغذی حیاتی مانند کلسیم در بدن کمک می‌کند که برای حفظ سلامت استخوان ضروری است.

بر اساس این یافته‌ها، مواد فعال زیستی مانند ترپنوئیدها، پلی ساکاریدها، پروتئین‌های ویژه و حتی محصولات تخمیری حاصل از این قارچ نقش مثبت قابل توجهی در جلوگیری از کاهش تراکم استخوان دارند. این ترکیبات می‌توانند فرآیندهای مرتبط با ساخت دوباره بخش‌های آسیب دیده استخوان را تحریک کرده و به برقراری تعادل میان تخریب و تشکیل استخوان کمک کنند.

چشم‌انداز آینده و نیاز به مطالعات بالینی

مطالعات مختلف مسیرهای متنوع دیگری را نیز در اثرگذاری ری شی گزارش کرده‌اند؛ این مسیرها شامل مهار عوامل مؤثر بر تخریب استخوان، بهبود تعادل میان فرایند ساخت و تخریب، افزایش حجم استخوان‌های اسفنجی و کمک به بازگشت تراکم استخوان در شرایط ناشی از یائسگی است.

همچنین مواد فعال موجود در این قارچ به دلیل ویژگی‌های آنتی اکسیدانی خود می‌توانند با کاهش استرس اکسیداتیو، که یکی از عوامل مؤثر بر روند پیری و ضعف استخوان است، به سلامت استخوان کمک کنند.

با این حال، پژوهشگران تاکید می‌کنند که بسیاری از این مطالعات فقط به عصاره‌های خاص توجه داشته‌اند و هنوز شناخت کاملی از تمامی ترکیبات موجود در این قارچ به دست نیامده است. همچنین، مطالعات کلینیکی گسترده درباره اثرگذاری مستقیم این ترکیبات بر انسان محدود است و نیاز به گسترش آن‌ها، به ویژه در کشور ما که شیوع پوکی استخوان بالاست، احساس می‌شود.

اهمیت یافته‌ها برای اقتصاد سلامت ایران

اهمیت این یافته‌ها در شرایط امروز ایران دوچندان است، زیرا از یک سو بیماری رو به افزایش است و از سوی دیگر هزینه داروها و عوارض جانبی آن‌ها فشار زیادی به بیماران وارد می‌کند. توسعه تحقیقات درباره منابع طبیعی مانند قارچ «ری شی» می‌تواند زمینه ساز تولید مکمل‌های مؤثر و ایمن در داخل کشور باشد و به کاهش وابستگی به داروهای خارجی کمک کند. این امر همچنین می‌تواند از گسترش ادعاهای غیر علمی درباره این قارچ جلوگیری کرده و مسیر فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان را منطقی و مبتنی بر شواهد علمی پیش ببرد.