چالش‌های عمیق در معادن فارس؛ از تحریم و رکود تا دغدغه بیمه کارگران

ظرفیت‌های عظیم و آمارهای تولید در قلب فارس

استان فارس در لایه‌های زیرین خود، گنجینه‌ای غنی و متنوع از ذخایر معدنی، از سنگ‌های گرانبهای تزئینی تا خاک‌های حیاتی صنعتی، پنهان کرده است. عرصه معدن این استان صحنه فعالیت صدها واحد تولیدی است که نقش مهمی در اقتصاد منطقه و تامین مواد اولیه صنایع کشور ایفا می‌کنند. با این حال، پشت آمارهای درخشان تولید، داستان چالش‌ها و موانعی روایت می‌شود که مسیر توسعه پایدار این بخش را سد کرده‌اند.

آمارهای رسمی نشان می‌دهد که در فارس حدود ۲۳ نوع ماده معدنی در حال استخراج است که میزان تولید در سال جاری تاکنون حدوداً ۳۴ میلیون تن بوده است. در حال حاضر، ۸۱۶ پروانه بهره‌برداری در بخش معدن صادر شده که حدود ۵۰۰ مورد از آن‌ها فعال هستند.

• مصالح ساختمانی: عمده تولیدات بخش معدن استان را شامل می‌شود.
• سنگ‌های تزئینی: استان فارس در این بخش دارای رتبه‌های اول تا سوم کشور است.
• خاک‌های صنعتی: بیش از ۹۰ درصد خاک‌های صنعتی کشور در فارس تولید می‌شود که بخش عمده آن بر عهده معدن «استقلال» آباده است.
• معادن فلزی: معدن سرب و روی فیروزآباد سالانه حدود ۱.۲ میلیون تن سرب و روی به روش زیرزمینی استخراج می‌کند.

چالش‌های ریشه‌ای: از بوروکراسی تا تحریم‌های بین‌المللی

معدن‌داران استان فارس با مشکلات متعددی در حوزه‌های اداری، فناوری و بازار مواجه هستند که فعالیت آن‌ها را تحت‌الشعاع قرار داده است.

موانع اداری و فرسایش سرمایه‌گذار

یکی از مشکلات اساسی، دشواری در ثبت محدوده معدنی به دلیل همپوشانی با پهنه‌های «ایمیدرو» و سازمان زمین‌شناسی است. همچنین، سامانه کاداستر به دلیل نبود زیرساخت مناسب با کندی یا قطعی روبرو است که روند ثبت را مختل می‌کند. علاوه بر این، گرفتن پاسخ مثبت استعلامات ماده ۲۴ قانون معادن به شدت زمان‌بر و دشوار است و به گفته فعالان این بخش، حمایتی از سرمایه‌گذار صورت نمی‌گیرد.

تأثیر تحریم‌ها بر فناوری و صادرات

تحریم‌های بین‌المللی باعث شده است که بخش معدن استان از فناوری‌های روز دنیا در استخراج عقب بماند و اغلب استخراج با روش‌های قدیمی انجام شود. همچنین، تحریم‌ها فروش مواد معدنی استخراج‌شده را محدود به چند کشور خاص کرده که محصولات را با کمترین قیمت خریداری می‌کنند.

رکود بازار و فرار خریداران خارجی

رکود در بازار ساختمان و ساخت‌وساز داخلی، باعث تعطیلی اکثر معادن سنگ‌های تزئینی شده و معادن شن و ماسه نیز با حداقل توان فعالیت می‌کنند. در بخش صادرات، بازار فروش سنگ راکد شده و کشور چین که یکی از بهترین خریداران بود، به دلیل افزایش تحریم‌ها و خطر جریمه شدن، کشور افغانستان را جایگزین ایران کرده است.

بحران انرژی، زیرساخت و تامین مواد اولیه

سرمایه‌گذاران در بخش معادن فارس با مشکلات جدی در تامین انرژی و مواد اولیه روبرو هستند:

• قطعی برق: قطعی‌های مکرر برق، خصوصاً در فصل تابستان، مشکل‌ساز است.
• سهمیه سوخت: سهمیه سوخت گازوئیل گاهی متناسب با ظرفیت معدن و تعداد نیروی کار (که در برخی معادن به طور مستقیم و غیرمستقیم به بیش از ۵۰۰۰ نفر می‌رسد) لحاظ نمی‌شود.
• تامین مواد ناریه: استان در تامین مواد ناریه با کیفیت دچار مشکل است و مجبور به استفاده از ماده «آنفو» شده است. موادی مانند چاشنی‌ها، بوستر و کورتکس باید از استان‌های تهران و اصفهان تهیه شوند که اولویت تامین را به معادن خود می‌دهند.
• زیرساخت‌های فرسوده: در حوزه زیرساخت‌هایی مانند سهمیه قیر برای آسفالت راه‌های معادن و خدمات ارتباطی (آنتن تلفن همراه)، شرکت‌های مربوطه همکاری لازم را ندارند.

دغدغه‌های حیاتی نیروی انسانی و محیط زیست

وضعیت نیروی انسانی شاغل در این بخش پرخطر و تاثیر فعالیت‌های معدنی بر محیط زیست از دیگر نگرانی‌های اصلی است.

ایمنی، سلامت و بیمه مشاغل سخت

اولین خواسته معدن‌کاران، تامین بیمه سختی و زیان‌آوری کار است که متاسفانه در استان فارس به درستی اجرا نمی‌شود و اکثر معادن حق بیمه را به‌صورت عادی پرداخت می‌کنند. همچنین، در حوزه سلامت، همکاری شبکه بهداشت و درمان کافی نیست و تامین پزشک مقیم برای معادن با پرسنل زیاد به درستی رعایت نمی‌شود.

نیاز به حذف قراردادهای موقت و به‌کارگیری متخصصان

کارگرانی که حداقل ۵ سال سابقه کار دارند، خواهان حذف قراردادهای موقت ۳ ماهه تا یک‌ساله و تبدیل آن‌ها به قراردادهای پیمانی یا دائمی هستند. علاوه بر این، در بسیاری از معادن، کارشناسی به صورت «استادکاری» انجام می‌شود و حتی یک نفر کارشناس معدن استخدام نشده که این امر موجب ضرر و زیان‌های جبران‌ناپذیر ناشی از کار غیراصولی می‌شود.

در بخش ایمنی، لازم است معادن وادار به بهره‌گیری از مهندسین ایمنی معدن شوند و از متخصصانی که به مسائل معدن‌کاری و خطرات آن (مانند خرج‌گذاری، مکانیک سنگ و تهویه) تسلط دارند، استفاده شود. به‌کارگیری افراد صرفاً با تحصیلات ایمنی و بهداشت صنعتی، بدون تجربه کافی در معادن، می‌تواند منجر به وقوع حادثه گردد.

اقدامات در دست انجام برای رفع موانع

مدیرکل صنعت، معدن و تجارت فارس در خصوص مطالبات معدن‌کاران، اقدامات زیر را در دست اجرا اعلام کرد:

• تامین سوخت: با وجود کاهش سهمیه کشوری، تلاش می‌شود با مدیریت سهمیه موجود، سوخت به همه معادن برسد تا واحدی تعطیل نشود.
• بیمه و سلامت: تأکید شد که تمام افراد شاغل در معدن حتماً شامل بیمه مشاغل سخت می‌شوند و در معادن با بیش از ۲۵ نفر، ناظر HSE و در معادن بالای ۵۰ نفر، آمبولانس و پزشک مقیم حضور دارد.
• نوسازی ناوگان: برای حل مشکل بالا بودن سن ماشین‌آلات معدنی، با همکاری شرکت بیمه سرمایه‌گذاری و اخذ مجوز از گمرکات، واردات ماشین‌آلات و بروزرسانی ناوگان در حال انجام است.
• بهبود بهره‌وری: کلاس‌های آموزشی برای پرسنل و بخش مدیریتی معدن جهت افزایش بهره‌وری برگزار می‌شود.
• زیرساخت‌ها: موافقت‌نامه‌هایی با معاونت توسعه معدن و صنایع معدنی «ایمیدرو» برای بهبود زیرساخت‌ها، از جمله آسفالت چندین جاده و تامین شبکه برق‌رسانی برای مجتمع‌های معدنی، در دست اقدام است.