اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی (ADHD) در کودکان: علل، علائم و درمان

اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی (ADHD)، یکی از چالش‌های عمده سلامت روان در دوران کودکی و نوجوانی است که می‌تواند تأثیرات عمیقی بر جنبه‌های مختلف زندگی فرد بگذارد. این اختلال که با مشکلاتی در تمرکز، بی‌قراری و رفتارهای تکانشی خود را نشان می‌دهد، نیازمند تشخیص به موقع و مداخلات درمانی مناسب است تا کودکان بتوانند مسیر رشد طبیعی خود را طی کنند.

ADHD چیست و چه علائمی دارد؟

«سارا ده بزرگی»، فوق تخصص روانپزشکی کودک و نوجوان و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز، اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی (ADHD) را به عنوان مشکلی در سلامت روان معرفی می‌کند که باعث می‌شود کودک در متمرکز شدن روی یک کار واحد یا ثابت نشستن برای مدت طولانی دچار مشکل شود. اگرچه بسیاری از افراد در طول زندگی خود کاهش تمرکز و تغییر در سطح انرژی را تجربه می‌کنند، اما در کودکان مبتلا به ADHD این علائم شدیدتر بوده و بر تحصیل، روابط اجتماعی و زندگی خانوادگی آن‌ها تأثیر می‌گذارد.

شیوع و بروز علائم

• شیوع: کودکان با اختلال نقص توجه و بیش فعالی ۵ تا ۱۰ درصد از جمعیت کودکان در سنین مدرسه را تشکیل می‌دهند.
• شروع علائم: بیش فعالی یک اختلال عصبی رشدی است که علائم آن از سنین پایین مشهود است، با این حال ممکن است این علائم در سنین مدرسه بارزتر باشند.
• ویژگی‌های عمده: فعالیت و تحرک زیاد، تمرکز و توجه کم و رفتارهای ناگهانی و تکانشی از ویژگی‌های این اختلال در کودکان است. این کودکان در تمرکز کردن، تکمیل وظایف و پیروی از دستورالعمل‌ها با مشکل مواجه هستند.
• سایر علائم: بی‌قراری، انرژی زیاد به صورتی که نمی‌توانند یک جا بنشینند، زیاد صحبت کردن یا تمایل به قطع صحبت دیگران از دیگر علائم این اختلال است. علائم از دوران کودکی شروع شده و ممکن است در نوجوانی رو به بهبود برود، اگرچه برخی جنبه‌های آن ممکن است تا آخر عمر باقی بماند.

دلایل بروز ADHD

این فوق تخصص روانپزشکی کودکان و نوجوانان در خصوص دلایل بروز این اختلال توضیح می‌دهد که ژن‌های متعددی در تحقیقات به عنوان مبنای ژنتیکی این اختلال شناخته شده‌اند. همچنین، مطالعات اخیر نشان می‌دهد که تکامل قشری مغز ممکن است در کودکان مبتلا به اختلال نقص توجه عمدتاً تا چند سال به تعویق بیفتد.

این تأخیر به ویژه در ناحیه جلویی مغز که در پروسه‌های ادراکی و شناختی از جمله توجه و برنامه‌ریزی حرکتی مهم است، برجسته می‌باشد. با وجود این تأخیر در تکامل قشری مغز، در ساختار مغز هیچ حالت غیر طبیعی دیده نمی‌شود.

عوامل ژنتیکی و محیطی

پژوهش‌ها نشان می‌دهند اگر کودکی اختلال نقص توجه بیش فعالی داشته باشد، بین ۱۰ تا ۳۵ درصد از اعضای خانواده احتمالاً این اختلال را خواهند داشت. این امر بر نقش پررنگ عوامل ژنتیکی در بروز ADHD تأکید می‌کند.

از علل دیگر این اختلال می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• سابقه نارس بودن در زمان تولد.
• تحمل شرایط با اکسیژن پایین در دوران جنینی.

تشخیص و درمان ADHD

ده بزرگی تأکید می‌کند که این اختلالات باید در کودکان به موقع تشخیص داده و درمان شوند. هدف از درمان، مدیریت و کنترل رفتارهای غیر عادی است تا کودک بتواند در تمام مراحل مختلف رشد فردی، روابط خانوادگی، زندگی اجتماعی و دوران تحصیل با دیگران راحت‌تر ارتباط برقرار کند.

رویکردهای درمانی

مداخلات درمانی بر اساس تشخیص علائم و شدت بیش فعالی توسط پزشک متخصص، به کار گرفته می‌شوند و شامل موارد زیر هستند که به کاهش علائم و بهبود عملکرد کودک منجر می‌شوند:

• دارودرمانی: استفاده از داروهای مناسب برای کنترل علائم.
• روان‌درمانی: کمک به کودک برای مدیریت رفتارها و هیجانات.
• مداخلات رفتاری: آموزش راهکارهای عملی برای بهبود تمرکز و کاهش بی‌قراری.
• آموزش والدین: توانمندسازی والدین برای حمایت و مدیریت بهتر کودک در خانه و مدرسه.