اختلال استرس پس از حادثه (PTSD)؛ نشانه‌ها، علل و راهکارهای درمانی

اختلال استرس پس از حادثه (PTSD) چیست؟

در حالی که بسیاری از مردم پس از مدتی و بدون نیاز به کمک خاصی با اتفاقات سخت کنار می‌آیند، در برخی افراد، تجربیات تلخ واکنشی را ایجاد می‌کند که ممکن است برای ماه‌ها یا حتی سال‌ها به طول انجامد. این واکنش را اختلال استرس پس از حادثه یا به اختصار (PTSD) می‌نامند.

PTSD می‌تواند پس از هر حادثه تلخی آغاز شود؛ حادثه‌ای که در آن فرد احساس خطر جانی می‌کند، زندگی‌اش در معرض تهدید قرار می‌گیرد، یا شاهد مرگ و میر یا مجروح شدن دیگران است. شیوا ایلیایی، متخصص روانپزشکی، به مواردی اشاره می‌کند که می‌توانند آغازگر PTSD باشند:

• حوادث شدید جاده‌ای
• درگیری‌های نظامی
• تجاوزها (جنسی، فیزیکی، سوءاستفاده، دزدی و زورگیری)
• گروگان گرفته شدن
• حملات تروریستی
• اسیر جنگی بودن
• حوادث ناگوار طبیعی یا ساخته دست بشر
• داشتن بیماری‌های لاعلاج
• شنیدن حوادث غیرمنتظره یا مرگ ناگهانی یک دوست یا فامیل

نشانه‌های PTSD معمولاً با تأخیری چند هفته‌ای یا چند ماهه، اغلب در بازه زمانی بین دو تا شش ماه پس از حادثه ناگوار، ظاهر می‌شوند.

نشانه‌های PTSD را جدی بگیرید

احساس غم عمیق، افسردگی، اضطراب، احساس گناه و یا عصبانیت از جمله نشانه‌های اصلی ابتلا به PTSD هستند. علاوه بر این احساسات قابل درک، سه نوع عمده علائم دیگر نیز در مبتلایان به این اختلال وجود دارد:

تکرار کابوس حادثه

• کابوس حادثه به صورت مداوم در ذهن فرد تکرار می‌شود، چه در طول روز و چه در خواب.
• این کابوس‌ها آن‌چنان واقعی به نظر می‌رسند که فرد احساس می‌کند واقعاً آن حادثه در حال رخ دادن است.
• در برخی موارد، فرد ممکن است احساسات (ترس و تعریق) یا حواس فیزیکی (شنوایی، بویایی و درد) که در زمان حادثه تجربه کرده بود را دوباره احساس کند.
• اتفاقات معمولی مانند هوای بارانی پس از یک حادثه رانندگی در باران، می‌توانند باعث یادآوری و تداعی حادثه تلخ شوند.

دوری گزینی و بی‌تفاوتی

دوری گزینی و بی‌تفاوتی، به همراه زنده کردن خاطرات، می‌تواند بسیار افسرده‌کننده باشد. فرد مبتلا به PTSD ممکن است بخواهد به آن بی‌توجهی کند یا خود را با سرگرمی‌ها، کار زیاد، حل کردن جدول و معما، و دوری از مکان‌ها و افرادی که حادثه تلخ را یادآوری می‌کنند، مشغول کند. اما بی‌تفاوتی به اطراف و تلاش برای عادی جلوه دادن شرایط می‌تواند در آینده چالش‌های جدی‌تری به وجود آورد.

حالت آماده‌باش دائمی

مبتلایان به اختلال استرس پس از حادثه همیشه در حالت آماده‌باش هستند؛ گویی که منتظر خطرند و نمی‌توانند احساس آرامش کنند. آن‌ها مدام مضطرب هستند، به سختی به خواب می‌روند و به طور کلی بی‌قرار و ناآرام هستند. سایر علائم جسمی و روانی شامل واکنش‌های احساسی، دردهای عضلانی، اسهال، ضربان قلب نامنظم، سردرد، ترس و حملات پانیک، افسردگی، و مصرف مواد مخدر و انواع مسکن‌ها است.

آیا همه افراد دچار PTSD می‌شوند؟

خیر، همه افراد پس از یک حادثه دچار PTSD نمی‌شوند. تقریباً بیشتر افراد نشانه‌های PTSD را در طی ماه اول پس از سوانح شدید تجربه می‌کنند. این واکنش‌های استرسی حاد به فهم تجربیات تلخ کمک می‌کنند و اغلب افراد پس از چند هفته به آرامی با اتفاقات پیش آمده کنار می‌آیند و علائم استرس به مرور از بین می‌رود. اما نکته اینجاست که وقتی علائم طولانی‌مدت شوند، به اختلال PTSD تبدیل می‌شوند.

توصیه‌هایی برای مبتلایان و اطرافیان

شیوا ایلیایی به مبتلایان به PTSD توصیه می‌کند که خودشان را به خاطر این اختلال سرزنش نکنند؛ زیرا علائم PTSD نشانگر ضعف نیستند، بلکه علامت‌هایی طبیعی در افراد طبیعی به حوادث تلخ هستند. او تأکید می‌کند که احساساتتان را در خودتان نگه ندارید و اگر دچار این اختلال شده‌اید، حتماً با پزشک متخصص مشورت کنید، چرا که درمان‌ها بسیار موفقیت‌آمیز است.

همچنین، نباید انتظار داشت که خاطرات بد به سرعت از بین بروند؛ آن‌ها ممکن است برای مدتی با فرد همراه باشند. باید به خود زمان داد تا با آنچه اتفاق افتاده است، تطابق پیدا کند و از خود انتظارات بیش از حد نداشت.

روش‌های درمانی PTSD

این بیماری دو نوع درمان جسمانی و روان‌شناختی دارد. همه روان‌درمانی‌های مؤثر بر PTSD بر حادثه ناگواری که علائم را ایجاد کرده‌اند تمرکز می‌کنند، نه بر زندگی گذشته فرد. اگرچه نمی‌توان آنچه را اتفاق افتاده تغییر داد یا فراموش کرد، اما می‌توان یاد گرفت که به گونه‌ای دیگر درباره آن، درباره جهان و درباره زندگی فکر کرد. فردی که از اختلالات ناشی از یک حادثه ناگوار رنج می‌برد باید قادر باشد آنچه را که اتفاق افتاده تا آنجایی که ممکن است بدون اینکه دچار وحشت و اضطراب شود به خاطر آورد، که این درمان‌ها به میزان قابل توجهی به او کمک خواهد کرد.

درمان‌های دارویی نیز که باید تحت نظارت پزشک متخصص انجام شود، به کنترل اضطراب ناشی از PTSD کمک می‌کند. در مجموع، همه درمان‌ها به فرد کمک می‌کنند تا راه‌های آرامش (Relaxing) و کنترل استرس را یاد بگیرد.

هشدار به اطرافیان

ایلیایی به اطرافیان افرادی که از اختلال استرس پس از حادثه رنج می‌برند هشدار می‌دهد:

• هرگز از کسی که حادثه بدی را پشت سر گذاشته است نپرسید که او چه احساسی دارد.
• به آن‌ها نگویید که خوش‌شانس بوده‌اند که زنده‌مانده‌اند.
• سعی در کوچک جلوه دادن تجربیات تلخ نداشته باشید (مثلاً نگویید «این خیلی هم بد نیست»).
• به آن‌ها پیشنهاد نکنید که فقط به کنترل احساساتشان نیاز دارند.