هشدار درباره کاهش مصرف ید و پیامدهای جدی آن در ایران

آغاز برنامه ملی غنی‌سازی نمک و دستاوردهای آن

در سال ۱۳۸۶، برنامه ملی غنی‌سازی نمک در ایران آغاز شد. پیش از این برنامه، آمار شیوع گواتر در کشور به شدت نگران‌کننده بود و حدود ۶۸ درصد از جمعیت کشور با این عارضه مواجه بودند. همایون‌فر این برنامه را یکی از موفق‌ترین همکاری‌های بین‌بخشی میان دانشگاه و صنعت دانست که به موجب آن، ارائه نمک یددار الزامی شد.

نتیجه این اقدام چشمگیر بود: آمار شیوع گواتر از ۶۸ درصد به کمتر از ۸ درصد رسید. این وضعیت مطلوب برای سال‌ها ادامه داشت تا اینکه در سال‌های اخیر، چالش‌های جدیدی بروز کردند.

عوامل تهدیدکننده مصرف ید

به گفته همایون‌فر، چندین عامل باعث کاهش مجدد مصرف ید در جامعه شده‌اند که شامل موارد زیر است:

• آموزه‌های طب سنتی: برخی توصیه‌های طب سنتی که بر استفاده از نمک‌های غیر یددار تاکید دارند.
• تبلیغات فضای مجازی: ترویج استفاده از نمک دریا و نمک‌های رنگی بدون ید کافی.
• تحریم‌ها و فشار اقتصادی: افزایش قیمت‌ها و کاهش دسترسی به محصولات یددار.

وی تاکید کرد که تداوم این وضعیت، زنگ خطری جدی است که باید مورد توجه قرار گیرد.

راه‌کارهای مقابله با کاهش ید

متخصص تغذیه پژوهشگاه رویان برای جلوگیری از کاهش ید در کشور، بر سه نکته اساسی تاکید کرد:

• اجرای پایدار: تداوم و تقویت برنامه‌های غنی‌سازی.
• پایش دقیق: نظارت مستمر بر میزان مصرف ید در جامعه.
• انطباق با الگوهای نوین غذایی: آموزش جامعه درباره نیاز غذاهای مدرن به ید، زیرا بسیاری از غذاهای آماده و غیرخانگی فاقد ید کافی هستند.

همایون‌فر همچنین به اهمیت آموزش خانواده‌ها درباره ارزش نمک یددار و نحوه نگهداری و مصرف صحیح آن اشاره کرد. او توضیح داد که ید موجود در نمک در معرض هوا، گرما و نور آفتاب ممکن است تبخیر شود. بنابراین، توصیه می‌شود نمک یددار در مرحله آخر پخت به غذا اضافه شود و نمک سر سفره نیز حتماً یددار باشد.

«البته نباید آموزش‌ها به سمتی برود که مردم تصور کنند باید نمک زیادی مصرف کنند بلکه نیاز است تعادل ظریفی رعایت شود. نیاز است مردم متوجه مقدار و نحوه مصرف صحیح نمک یددار شوند.»

عوارض کمبود ید در بدن

همایون‌فر درباره عوارض کاهش ید در بدن هشدار داد و گفت که این کمبود بیشتر متوجه دوره کودکی و جنینی می‌شود، زیرا بهره هوشی کودک را تحت تاثیر قرار می‌دهد. مادرانی که در بارداری ید کافی دریافت نمی‌کنند و کودکانی که در دوران شیرخواری و کودکی با کمبود ید مواجه هستند، معمولاً توسعه بهره هوشی کافی نخواهند داشت.

وی افزود که کمبود ید در بزرگسالی نیز متابولیسم بدن را تحت تاثیر قرار می‌دهد؛ غده تیروئید که برای عملکرد صحیح به ید نیاز دارد، در صورت کمبود ید بزرگ شده و عملکرد نادرست آن بر متابولیسم کل بدن تاثیر می‌گذارد.

او تاکید کرد که با دریافت روزانه یک تا سه گرم نمک یددار، نیاز بدن به ید تامین خواهد شد.

وضعیت جهانی مصرف ید

همایون‌فر با اشاره به آمار جهانی، بیان کرد که از دهه ۱۹۲۰، یددار کردن نمک به عنوان یک راهکار جهانی مورد استفاده قرار گرفته است. در حال حاضر، استفاده از نمک یددار در ۱۲۶ کشور به صورت اجباری و در ۲۱ کشور به صورت اختیاری قانونی شده است. تا سال ۲۰۲۲، حدود ۱۱۷ کشور به دریافت ید کافی رسیده‌اند.

۲۱ اکتبر (۲۹ مهرماه) در تقویم جهانی به عنوان روز پیشگیری از اختلالات کمبود ید نامگذاری شده است.

اهمیت ید برای رشد و تکامل

ید، یک ریزمغذی حیاتی است که به طور طبیعی در آب دریاها، گیاهان آبزی، برخی مواد معدنی و خاک وجود دارد. این عنصر کمیاب برای رشد و تکامل عصبی-روانی جنین و تا دو سال پس از تولد ضروری است.

دریافت ناکافی ید در دوران بارداری می‌تواند منجر به عوارض در مادر و اختلال در تکامل سیستم عصبی جنین و نوزاد شود. مطالعات نشان داده‌اند که کمبود ید در بارداری با تاخیر رشد فیزیکی-عصبی، شناختی-رفتاری و حتی بروز کرتینیسم (عقب‌ماندگی ذهنی شدید همراه با کوتاهی قد، کری و لالی) مرتبط است.

جنین تا قبل از سه ماهگی قادر به ساخت هورمون نیست و به ید دریافتی از مادر وابسته است. این نیاز پس از سه ماهگی و حتی پس از تولد نیز ادامه دارد. بنابراین، زنان در دوران بارداری و شیردهی به ید بیشتری نیاز دارند.

تحقیقات جهانی نشان می‌دهد که حتی در مناطقی با یدرسانی کافی، بسیاری از زنان باردار دچار کمبود ید هستند. سازمان بهداشت جهانی و یونیسف توصیه می‌کنند که تمام زنان در سن باروری، به ویژه آن‌هایی که قصد بارداری دارند، باید روزانه ید کافی دریافت کنند. این امر شامل مصرف نمک یددار و همچنین توجه به دریافت ید در دوران نوجوانی برای دانش‌آموزان نیز می‌شود.