نقش ویتامین دی و ژنتیک در کاهش خطر ابتلا به دیابت نوع ۲

مقدمه: ویتامین دی و پیشگیری از دیابت

تحقیقات جدید نشان می‌دهد که مصرف مکمل ویتامین «دی» ممکن است برای برخی افراد، به‌ویژه آن‌هایی که دارای تغییرات ژنتیکی خاصی هستند، به کاهش خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ کمک کند. با این حال، متخصصان تاکید می‌کنند که مصرف این ویتامین باید حتماً با راهنمایی پزشک همراه باشد و هرگز نمی‌تواند جایگزین راهکارهای تاییدشده برای پیشگیری از دیابت، مانند رژیم غذایی مناسب و ورزش منظم، گردد.

ارتباط ویتامین دی و خطر دیابت

پژوهشگران با استفاده از داده‌های کارآزمایی «دی۲دی» سال ۲۰۱۹، که در آن مصرف روزانه ۴۰۰۰ واحد بین‌المللی (IU) ویتامین «دی۳» به مدت چهار سال در ۲۱۰۰ شرکت‌کننده مبتلا به پیش‌دیابت، کاهش معناداری در خطر دیابت نشان نداده بود، به تحلیل دقیق‌تری پرداختند. در تحلیل جدید سال ۲۰۲۶، آن‌ها به دنبال زیرگروه‌هایی بودند که بیشترین سود را از مصرف ویتامین «دی» برده‌اند.

نقش آستانه ویتامین دی در کاهش خطر

نتایج این تحلیل نشان داد که شرکت‌کنندگانی که سطح ویتامین «دی» آن‌ها به آستانه مشخصی (۴۰ تا ۵۰ نانوگرم بر میلی‌لیتر) رسیده بود، به‌طور قابل‌توجهی خطر کمتری برای ابتلا به دیابت نوع ۲ داشتند. این یافته‌ها گامی مهم در جهت توسعه رویکرد شخصی‌سازی‌شده از طریق ژنتیک محسوب می‌شود.

تأثیر تغییرات ژنتیکی بر اثربخشی ویتامین دی

گروه تحقیقاتی فرضیه داد که تغییرات ژنتیکی در گیرنده‌های ویتامین «دی» ممکن است بر میزان اثربخشی پاسخ بدن به این ویتامین تأثیر بگذارد. این گیرنده‌ها به سلول‌ها کمک می‌کنند تا از ویتامین «دی» موجود در جریان خون استفاده کنند و در سراسر بدن، از جمله سلول‌های بتای پانکراس (تولیدکننده انسولین)، یافت می‌شوند.

گیلیان گدار، متخصص غدد، توضیح داد: «اگر ویتامین «دی» به درستی عمل کند، احتمالاً با حفظ کارایی سلول‌های بتای پانکراس از بروز دیابت محافظت می‌کند.»

پژوهشگران شرکت‌کنندگان را بر اساس سه تغییر ژنتیکی رایج در گیرنده ویتامین «دی» (شامل AA، AC و CC) گروه‌بندی کردند. تحلیل داده‌ها نشان داد:

• افرادی که نوع AA از ژن گیرنده ویتامین «دی» به نام Apal را داشتند (حدود ۳۰ درصد جمعیت تحقیق)، تفاوت معناداری در مقایسه با دارونما مشاهده نکردند.
• حدود ۷۰ درصد شرکت‌کنندگانی که تغییرات AC یا CC را داشتند، ۱۹ درصد خطر کمتری در ابتلا به دیابت نوع ۲ نشان دادند.

توصیه‌های مصرف و هشدارهای پزشکی

هرچند این یافته‌ها «نویدبخش» استفاده از ویتامین «دی۳» به عنوان «رویکردی هدفمند و شخصی‌سازی‌شده» برای کاهش خطر دیابت نوع ۲ در برخی افراد است، محققان هشدار می‌دهند که نتایج نیاز به تأیید با تحقیقات بیشتر دارد و محدودیت‌هایی مانند عدم بررسی تأثیر تفاوت‌های ژنتیکی در گروه‌های نژادی یا قومی مختلف وجود دارد.

خطرات مصرف خودسرانه ویتامین دی

گیلیان گدار نسبت به مصرف خودسرانه مکمل، بدون راهنمایی پزشک، هشدار می‌دهد. ویتامین «دی» محلول در چربی است و مقدار اضافی آن در کبد و بافت چربی ذخیره می‌شود و برخلاف ویتامین‌های محلول در آب، از طریق ادرار دفع نمی‌شود.

تجاوز منظم از این مقدار می‌تواند منجر به هیپرکلسمی (بالا رفتن بیش از حد سطح کلسیم خون) شود که اگرچه معمولاً خطرناک نیست، اما می‌تواند موجب تهوع، استفراغ، ضعف، گیجی و سنگ کلیه گردد. همچنین می‌تواند خطر افتادن و شکستگی را افزایش دهد که به‌ویژه برای سالمندان نگران‌کننده است.

راهکارهای جامع پیشگیری از دیابت

متخصصان تأکید می‌کنند که حتی با شروع مصرف ویتامین «دی»، نباید جایگزین سایر راهکارهای تاییدشده برای کاهش خطر دیابت نوع ۲ شود. گدار برای کمک به پیشگیری از دیابت، رژیم غذایی کم‌کربوهیدرات و مملو از فیبر و پروتئین بدون چربی را توصیه می‌کند. ورزش منظم (هم هوازی و هم قدرتی) نیز بسیار مهم است، زیرا عضله در سوخت‌وساز قند بهتر از چربی عمل می‌کند.

نتایج این تحقیق در نشریه JAMA Network Open منتشر شده است.