کریدورهای ترانزیتی ایران؛ چالش ظرفیت و تحریم در مسیر تجارت با چین

کریدورهای ترانزیتی ایران در رقابتی تنگاتنگ با مسیرهای جایگزین قرار دارند؛ جایی که موقعیت جغرافیایی استثنایی کشور می‌تواند پکن را به سمت تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری خود سوق دهد، اما چالش‌های زیرساختی و تحریم‌ها، این پتانسیل را با محدودیت‌های جدی روبرو کرده‌اند.

تحلیل ظرفیت‌های عملیاتی مسیرهای ریلی چین و ایران

ایران برای پکن تنها یک گذرگاه ساده نیست، بلکه می‌تواند یکی از ارکان اصلی تنوع‌بخشی به تجارت در اوراسیا باشد. راه‌اندازی مسیر ریلی شی‌آن به تهران که از کشورهای قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان و ترکمنستان عبور می‌کند، گامی مهم در این راستا محسوب می‌شود.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که این مسیر با طول ۱۰ هزار و ۴۰۰ کیلومتر، زمان حمل کالا را به حدود ۱۵ روز کاهش می‌دهد که در مقایسه با زمان یک‌ماهه در مسیرهای دریایی، یک مزیت رقابتی بزرگ است. با این حال، آمارها حکایت از شکاف میان پتانسیل و واقعیت دارد:

• افزایش تعداد قطارهای باری از ۷ مورد در سال‌های گذشته به ۴۰ مورد تا پایان ۲۰۲۵.
• ترانزیت ۵ میلیون تن کالا از ریل ایران در سال منتهی به مارس ۲۰۲۵.
• هدف‌گذاری بلندپروازانه برای رسیدن به ۸ میلیون تن در سال آینده.

هرچند این ارقام نشان‌دهنده عبور از مرحله آزمایشی است، اما با توجه به ظرفیت ۴۰ میلیون تنی پیش‌بینی شده در برنامه هفتم توسعه، فاصله زیادی تا تحقق کامل کریدورهای ترانزیتی وجود دارد.

رقابت با کریدورهای جایگزین و چالش تحریم‌ها

ایران در مسیر توسعه خود با رقبای قدرتمندی روبروست. کریدور میانی که چین را از طریق دریای خزر و ترکیه به اروپا متصل می‌کند، رشد خیره‌کننده‌ای داشته است. طبق گزارش‌های موجود، حجم بار این مسیر در سال ۲۰۲۴ با ۶۳ درصد افزایش، به ۴.۱ میلیون تن رسیده است.

علاوه بر رقابت جغرافیایی، تحریم‌های بین‌المللی بزرگ‌ترین مانع در مسیر تبدیل شدن به یک کریدور قابل اتکا هستند. صاحب کالا تنها به دنبال کوتاهی مسیر نیست؛ بلکه امنیت در پرداخت، قابلیت بیمه و اطمینان از زمان رسیدن کالا، اولویت‌های اصلی هستند که تحریم‌ها آن‌ها را با ریسک بالایی مواجه کرده‌اند.

نقشه راه برای تبدیل شدن به یک کریدور واقعی

برای اینکه ایران از یک «مسیر روی نقشه» به یک کریدور ترانزیتی رقابتی تبدیل شود، باید بر سه محور اصلی تمرکز کند:

1. توسعه زیرساخت‌ها: ارتقای ظرفیت مرزهایی نظیر سرخس برای رسیدن به هدف ۲۰ میلیون تن عبور بار.
2. بهبود لجستیک: کاهش زمان توقف در مرزها و یکپارچه‌سازی خدمات گمرکی.
3. کاهش ریسک تجاری: ایجاد بسترهای مطمئن برای پرداخت و انتقال مالکیت کالا.

«ایران برای چین یک گزینه است، اما نه تنها گزینه بی‌رقیب؛ پکن همزمان مسیرهای روسیه، پاکستان و مسیرهای دریایی را نیز دنبال می‌کند تا وابستگی خود را به یک مسیر خاص کاهش دهد.»

در نهایت، موفقیت ایران در این عرصه، بستگی به این دارد که بتواند فاصله میان ظرفیت‌های اسمی و عملکرد عملیاتی خود را به حداقل برساند تا بتواند در معادلات تجاری بزرگ اوراسیا جایگاه پایدار خود را تثبیت کند.