دسترس‌پذیری شهری و رسانه‌ای؛ مسئولیت ما در برابر افراد نابینا چیست؟

دسترس‌پذیری شهری و دیجیتال، فراتر از یک استاندارد فنی، حق بنیادین شهروندانی است که با اختلال بینایی زندگی می‌کنند. از پیاده‌روهای شهر گرفته تا صفحات رسانه‌های آنلاین، هر کجا که طراحی صرفاً بصری باشد، مسیر زندگی برای افراد نابینا به چالشی مداوم تبدیل می‌شود.

چالش‌های تردد در فضای شهری و نقش زیرساخت‌ها

یک پیاده‌روی ساده می‌تواند برای یک فرد نابینا، سلسله‌ای از پرسش‌ها و تردیدها باشد. مسیرهای بساوایی و کاشی‌های برجسته که از سال‌ها پیش توسط مهندسانی چون سِیئیچی میاکه ابداع شدند، زبان اصلی ارتباط فرد با محیط است. خطوط موازی مسیر را نشان می‌دهند و برجستگی‌های نقطه‌ای، ایست یا تغییر جهت را اعلام می‌کنند.

با این حال، وجود موانع موقتی مانند موتورهای پارک‌شده یا اشغال معبر توسط دست‌فروشان، این زنجیره ارتباطی را قطع می‌کند. وظیفه شهرداری تنها ساخت این مسیرها نیست، بلکه نگهداری و باز نگه داشتن آن‌ها از هرگونه مانع، بخشی از مسئولیت اجتماعی است.

در تقاطع‌ها نیز، استفاده از سامانه‌های صوتی لمسی مانند PB/5 که در استرالیا رایج است، می‌تواند امنیت عبور را تضمین کند. نبود این ابزارها، فرد را ناچار می‌کند تا از صدای ترافیک برای تشخیص زمان عبور استفاده کند که بسیار پرخطر است.

حمل‌ونقل عمومی و ضرورت اعلام صوتی اطلاعات

در حوزه حمل‌ونقل، دسترس‌پذیری زمانی محقق می‌شود که مسافر بتواند بدون نیاز به کمک دیگران، از شماره خط و مقصد مطلع شود. اتوبوس‌ها و قطارها باید مجهز به سامانه‌های اعلام صوتی باشند تا استقلال فرد حفظ شود.

در ایران، متروی تهران گام‌های امیدوارکننده‌ای برداشته و حدود ۷۲ درصد ایستگاه‌های خود را به مسیرهای بساوایی مجهز کرده است. اما همچنان چالش‌هایی در بخش خرید بلیت، استفاده از اپلیکیشن‌های شارژ کارت و عبور از گیت‌های ورود وجود دارد که باید با طراحی کاربرپسند حل شوند.

رسالت رسانه و دسترس‌پذیری در دنیای دیجیتال

با گذار به عصر دیجیتال، سایت‌ها و اپلیکیشن‌ها باید با صفحه‌خوان‌ها (Screen Readers) کاملاً سازگار باشند. دکمه‌هایی که نام یا کارکرد مشخصی ندارند، برای یک کاربر نابینا تنها یک موجودیت بی‌معنا هستند. همچنین، استفاده از متن جایگزین (Alt Text) برای تصاویر، نقشی حیاتی در انتقال مفاهیم خبری ایفا می‌کند.

"تکنولوژی زمانی ارزشمند است که از مرحله ورود تا پایان، برای تمامی کاربران، از جمله افراد دارای معلولیت، معنا داشته باشد."

رسانه‌ها علاوه بر ابزار، در نوع روایتگری نیز مسئول هستند. نباید افراد نابینا را تنها در قالب «قربانی» یا «قهرمان» نشان داد؛ بلکه باید آن‌ها را به عنوان متخصصان، کارمندان و شهروندانی صاحب‌نظر در جامعه معرفی کرد تا نگاه کلی جامعه به این گروه تغییر کند.

در نهایت، پاسخ به پیام عصای سفید، وظیفه‌ای مشترک میان دولت، شهرداری، توسعه‌دهندگان فناوری و تک‌تک شهروندان است تا محیطی عادلانه و دسترس‌پذیر برای همگان فراهم شود.