ریشه‌های زوال عقل در کودکی؛ چرا پیشگیری باید از دوران جنینی آغاز شود؟

پنجره حیاتی پیشگیری: تمرکز بر جوانی

مطالعات پیشین مجموعه‌ای از عوامل خطر قابل‌تغییر برای زوال عقل را شناسایی کرده‌اند، اما پژوهشگران اکنون معتقدند که تغییر این عوامل پس از آغاز فرایند تحلیل‌رفتن مغز، تأثیر چندانی ندارد. این دیدگاه، محققان را به سمت بررسی نخستین مراحل زندگی سوق داده تا اقداماتی را کشف کنند که تفاوت واقعی در آینده ایجاد می‌کند.

عوامل مرتبط با تولد و دوران جنینی

یک مطالعه که در سال ۲۰۲۳ در سوئد و جمهوری چک انجام شد، عوامل مرتبط با تولد را شناسایی کرد که با افزایش اندک خطر زوال عقل در سال‌های بعد زندگی همراه بودند. در حالی که برخی از این عوامل مانند دوقلو بودن خارج از کنترل هستند، مواردی نظیر فاصله‌ی کوتاه بین تولد فرزندان یا بارداری در سن بالای ۳۵ سال می‌توانند در تصمیم‌گیری‌های والدین نقش داشته باشند.

دوران جوانی، فرصتی طلایی

مطالعه‌ی دیگری که در اواخر سال ۲۰۲۴ توسط تیمی به رهبری مؤسسه‌ی جهانی سلامت مغز (GBHI) در ایرلند و متخصصانی از ۱۵ کشور منتشر شد، عوامل خطر زوال عقل را در بزرگسالان جوان ۱۸ تا ۳۹ ساله بررسی کرد. فرانچسکا فارینا، عصب‌شناس GBHI، تأکید می‌کند:

«دوران جوانی یک پنجره‌ی مداخله‌ی بسیار حیاتی است که می‌تواند به‌طور چشمگیری خطر زوال عقل را در سال‌های بعد کاهش دهد.»

او افزود که برای دستیابی به پیامدهای سالم‌تر برای مغز، بزرگسالان جوان باید به‌عنوان شرکای اصلی در پژوهش، آموزش و سیاست‌گذاری در نظر گرفته شوند.

مهم‌ترین عوامل خطر زوال عقل

پژوهشگران مجموعه‌ای از عوامل خطر را شناسایی کرده‌اند که با اصلاح آن‌ها، می‌توان احتمال ابتلا به زوال عقل را در سنین پایین‌تر از حد تصور کاهش داد. این عوامل در سه دسته اصلی قرار می‌گیرند:

سبک زندگی و عوامل محیطی

• عوامل مرتبط با سبک زندگی: مصرف زیاد الکل، سیگار کشیدن، کم‌تحرکی و انزوای اجتماعی.
• عوامل محیطی: قرارگرفتن در معرض آلودگی هوا، آسیب‌های تروماتیک مغزی، کاهش شنوایی یا بینایی، و سطح پایین تحصیلات.

مشکلات سلامتی ناشی از سبک زندگی

برخی از مشکلات سلامتی که اغلب نتیجه‌ی انتخاب‌های نامناسب سبک زندگی هستند، نیز به‌عنوان ریسک‌فاکتورهای مهم شناسایی شده‌اند:

• چاقی
• دیابت
• فشار خون بالا
• کلسترول LDL بالا
• افسردگی

عواملی مانند کاهش شنوایی یا بینایی نیز با زوال عقل مرتبط هستند؛ که ممکن است به دلیل تحلیل‌رفتن مغز یا افزایش انزوای اجتماعی باشد.

ریشه‌های عمیق بیماری: شواهد از دوران کودکی

تیم پژوهشی در مقاله‌ای که در نشریه‌ی The Conversation منتشر شد، این پرسش را مطرح کرد که آیا ریشه‌های زوال عقل ممکن است تا دوران کودکی یا حتی نوزادی امتداد داشته باشند؟ شواهد فزاینده‌ای نشان می‌دهد که مواجهه با عوامل خطر در دهه‌ی نخست زندگی—یا حتی در دوران جنینی—می‌تواند پیامدهایی مادام‌العمر برای خطر زوال عقل داشته باشد.

اگرچه بیشتر پژوهش‌های زوال عقل بر تغییرات شناختی مرتبط با افزایش سن تمرکز دارند، شواهد رو به رشدی وجود دارد که نشان می‌دهد بسیاری از تفاوت‌های ساختار و عملکرد مغز که در سالمندان مبتلا به زوال عقل دیده می‌شود، ممکن است دست‌کم بخشی از آن‌ها از دوران کودکی وجود داشته باشند.

همبستگی توان شناختی در کودکی و سالمندی

در مطالعات بلندمدتی که توانایی شناختی افراد در طول زندگی‌شان پیگیری شده است، مشخص شد که یکی از مهم‌ترین عواملی که توان شناختی فرد را در ۷۰ سالگی توضیح می‌دهد، سطح توان شناختی او در ۱۱ سالگی است. این یافته نشان می‌دهد که سالمندانی که مهارت‌های شناختی ضعیف‌تری دارند، اغلب این ضعف را از کودکی داشته‌اند و این تفاوت‌ها صرفاً نتیجه‌ی افت سریع‌تر شناختی در سالمندی نیست.

همچنین، الگوهای مشابهی هنگام بررسی تصاویر مغزی برای یافتن نشانه‌های آسیب مرتبط با زوال عقل دیده می‌شود؛ به‌طوری‌که برخی تغییرات به نظر می‌رسد بیشتر با مواجهه با عوامل خطر در اوایل زندگی ارتباط داشته باشند تا با سبک زندگی ناسالم فعلی.

این پژوهشگران در جمع‌بندی تأکید می‌کنند:

«شاید زمان آن رسیده باشد که پیشگیری از زوال عقل را به‌عنوان هدفی مادام‌العمر در نظر بگیریم، نه صرفاً موضوعی مربوط به سالمندی.»

راهکارهای پیشنهادی برای مداخله در سه سطح

پژوهشگران معتقدند که کاهش عوامل خطر زوال عقل نیازمند توجه در سطوح فردی، اجتماعی و ملی است. این راهکارها شامل موارد زیر هستند:

مداخله در سطح فردی

• افزایش آگاهی عمومی درباره‌ی اهمیت سلامت مغز و عوامل خطر از طریق کمپین‌های سلامت عمومی.
• آموزش سلامت مغز در مدارس از سنین پایین.
• تأمین مالی اقدامات پیشگیرانه از طریق مالیات‌گذاری بر موادی که به سلامت مغز آسیب می‌زنند (مانند الکل و سیگار).

مداخله در سطوح اجتماعی و ملی

• تشکیل شورای مشورتی متشکل از جوانان با پیشینه‌های متنوع برای ایجاد پل ارتباطی با دولت‌های محلی و ارائه دانش زمینه‌ای درباره‌ی سلامت مغز در جامعه.
• تدوین و پایبندی به یک منشور ملی سلامت مغز برای حفظ سلامت مغز افراد در تمام طول زندگی.

لورا بویی، متخصص سالمندشناسی اجتماعی در GBHI، می‌گوید جوانان اشتیاق واقعی برای یادگیری بیشتر درباره‌ی سلامت مغزشان دارند و آگاهی بالایی نسبت به شناخت و تنوع عصبی از جمله تشخیص‌هایی مانند ADHD یا اوتیسم دارند، که این آگاهی علاقه‌ی شدید آن‌ها را برای بهبود سلامت مغزشان برمی‌انگیزد.

عوامل نوظهور نیازمند بررسی بیشتر

پژوهشگران همچنین به عوامل نوظهوری اشاره می‌کنند که ثابت و تغییرناپذیر نیستند و نیاز به بررسی بیشتر دارند. این عوامل که ممکن است در آینده به لیست ریسک‌فاکتورها افزوده شوند، عبارتند از:

• مصرف غذاهای فوق‌فرآوری‌شده
• مصرف مواد مخدر
• زمان استفاده از صفحه‌نمایش
• استرس مزمن
• قرار گرفتن در معرض میکروپلاستیک‌ها