پوکی استخوان: راهکارهای پیشگیری، تشخیص و درمان از زبان فوق تخصص روماتولوژی

پوکی استخوان، بیماری خاموشی که می‌تواند کیفیت زندگی را به شدت تحت تأثیر قرار دهد، به ویژه در میان زنان یائسه شیوع بالایی دارد. نسرین آذربانی، فوق تخصص بیماری‌های روماتولوژی، با تأکید بر اهمیت پیشگیری و تشخیص زودهنگام، راهکارهای جامع و علمی برای مقابله با این عارضه را تشریح کرده است.

زنان یائسه و پوکی استخوان: یک نگرانی جدی

دکتر آذربانی توضیح می‌دهد که زنان در سنین یائسگی بیشترین گروه در معرض خطر ابتلا به پوکی استخوان هستند. دلیل اصلی این امر، کاهش چشمگیر هورمون استروژن است که نقش حیاتی در حفظ تراکم و استحکام استخوان‌ها ایفا می‌کند. با کاهش این هورمون، تراکم استخوان‌ها کاهش یافته و آن‌ها شکننده‌تر می‌شوند.

نقش وراثت و نژاد در ابتلا

این فوق تخصص روماتولوژی به تأثیر وراثت و نژاد در بروز پوکی استخوان نیز اشاره کرد. به عنوان مثال، در حالی که سیاه‌پوستان معمولاً از تراکم استخوانی بالاتری برخوردارند، شیوع پوکی استخوان در نژاد زرد بیشتر مشاهده می‌شود که نشان‌دهنده پیچیدگی عوامل مؤثر بر این بیماری است.

تغذیه سالم: سنگ بنای پیشگیری

یکی از مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری از پوکی استخوان، تغذیه و سبک زندگی سالم است. برای جلوگیری از پیشرفت این بیماری، تأمین کافی املاح ضروری استخوان مانند کلسیم، منیزیم، پتاسیم و مواد آلی به ویژه کلاژن حیاتی است.

• لبنیات: منبع غنی کلسیم و در رأس مواد غذایی مفید قرار دارد.
• سبزیجات سبز رنگ: اسفناج و بروکلی از دیگر منابع مهم هستند.
• آلو سیاه: مصرف آن توسط سازمان جهانی پوکی استخوان توصیه شده است.
• آب پرتقال: یک لیوان آب پرتقال از نظر مواد مغذی معادل یک لیوان شیر است.

دکتر آذربانی تأکید کرد که نیاز روزانه بدن به کلسیم حدود ۱۲۰۰ تا ۱۴۰۰ میلی‌گرم است. در صورت عدم تأمین این میزان از طریق رژیم غذایی، می‌توان با تشخیص پزشک از مکمل‌های دارویی استفاده کرد، به ویژه در زنان مسن که نیاز بیشتری دارند.

اهمیت فعالیت بدنی و محدودیت‌ها

فعالیت بدنی منظم، به ویژه ورزش‌های هوازی و فعالیت‌های پرتحرک مانند طناب‌زدن در دوران نوجوانی، نقش مهمی در تقویت استخوان‌ها ایفا می‌کند. در مقابل، باید مصرف نمک، شکر و قهوه را محدود کرد؛ مصرف بیش از دو تا سه فنجان قهوه در روز توصیه نمی‌شود. همچنین، داروهای حاوی کورتون (کورتیکواستروئید) می‌توانند خطر بروز پوکی استخوان را افزایش دهند.

تشخیص زودهنگام با سنجش تراکم استخوان

تشخیص پوکی استخوان از طریق سنجش تراکم استخوان (BMD) یا دگزا (DEXA) انجام می‌شود. این تست ساده، بدون درد و با حداقل میزان اشعه، میزان تراکم مواد معدنی در استخوان را اندازه‌گیری می‌کند و حتی در شرایط خاص برای زنان باردار نیز قابل انجام است. توصیه می‌شود همه خانم‌های بالای ۶۵ سال و آقایان بالای ۷۰ سال بدون هیچ پیش‌شرطی این تست را انجام دهند.

باورهای غلط درباره لبنیات

دکتر آذربانی با رد باورهای غلط رایج، تأکید کرد که «مصرف کلسیم باعث رسوب در بدن می‌شود» کاملاً نادرست است. همچنین، باور عامیانه مبنی بر اینکه لبنیات «سرد و مضر» هستند، هیچ پایه علمی ندارد. لبنیات باید همواره بخشی از رژیم غذایی روزانه باشد.

تفاوت پوکی استخوان و نرمی استخوان

در توضیح تفاوت این دو بیماری، وی افزود: در پوکی استخوان، هم مواد آلی و هم مواد معدنی استخوان کاهش می‌یابند، در حالی که در نرمی استخوان عمدتاً کاهش مواد معدنی مشاهده می‌شود.

سبک زندگی سالم: کلید پیشگیری پایدار

به گفته وزارت بهداشت، دکتر آذربانی سبک زندگی سالم را مهم‌ترین عامل در پیشگیری از پوکی استخوان می‌داند. ورزش منظم، دریافت کافی ویتامین D، پرهیز از سیگار و تغذیه متعادل و سنتی ایرانی از بهترین راهکارهای پیشگیری هستند. دوران نوجوانی و جوانی، «دوران طلایی پر شدن استخوان‌ها» است و باید از این فرصت برای ساخت استخوان‌های محکم بهره برد.

خوشبختانه، ایران از نظر تابش آفتاب غنی است و قرار گرفتن روزانه حدود ۲۰ دقیقه در معرض نور مستقیم آفتاب می‌تواند بخش قابل توجهی از ویتامین D مورد نیاز بدن را تأمین کند.

توصیه‌های نهایی

بهترین توصیه‌ها برای پیشگیری از پوکی استخوان شامل تغذیه سالم، پرهیز از فست‌فود، فعالیت بدنی منظم، عدم مصرف دخانیات و مشورت با پزشک برای بررسی وضعیت تراکم استخوان است. پوکی استخوان یک بیماری خاموش است که با تشخیص به موقع، قابل کنترل و در بسیاری از موارد قابل درمان خواهد بود.