پوکی استخوان در ایران؛ شیوع ۴۱ درصدی در زنان و تحمیل ۳۹۳ میلیون دلار هزینه در سال ۲۰۲۰

آمار نگران‌کننده شیوع در ایران و جهان

بر اساس گزارش‌های جهانی، حدود یک‌سوم زنان و یک‌پنجم مردان بالای ۵۰ سال در طول زندگی خود دچار شکستگی ناشی از پوکی استخوان می‌شوند. وضعیت در ایران نیز نگران‌کننده است:

• حدود ۳۴ درصد از افراد بالای ۶۰ سال در ایران به پوکی استخوان مبتلا هستند.
• شیوع این بیماری در میان زنان بالای ۶۰ سال به ۴۱ درصد و در مردان به ۲۳ درصد می‌رسد.
• نزدیک به نیمی از سالمندان کشور دارای کم‌تراکم استخوان هستند که در صورت عدم رسیدگی، می‌تواند به پوکی استخوان پیشرفته منجر شود.

شکستگی‌های مرتبط با این بیماری، علاوه بر ناتوانی در سنین بالا، بار مالی سنگینی را بر نظام سلامت و خانواده‌ها تحمیل می‌کند. در سال ۲۰۲۰، بیش از ۱۵۴ هزار مورد شکستگی استخوانی مرتبط با پوکی استخوان در ایران گزارش شد که هزینه‌ای بالغ بر ۳۹۳ میلیون دلار به جامعه وارد کرد.

عوامل خطر و زنگ خطر کمبود کلسیم

پوکی استخوان نتیجه ترکیبی از عوامل خطر است. مهم‌ترین این عوامل عبارتند از:

• افزایش سن و تغییرات هورمونی (به‌ویژه در دوران یائسگی)
• کمبود کلسیم و ویتامین D
• کم‌تحرکی و سبک زندگی بی‌تحرک
• مصرف دخانیات و الکل
• استفاده از برخی داروهای خاص مانند کورتیکواستروئیدها

یک زنگ خطر جدی در ایران، میزان مصرف لبنیات است. مصرف لبنیات که منبع اصلی کلسیم است، در ایران کمتر از نصف میانگین جهانی برآورد شده است.

توصیه‌های تخصصی برای پیشگیری: ورزش و ویتامین D

دکتر ریحانه درویش، متخصص تغذیه و رژیم‌درمانی، بر اهمیت فعالیت بدنی و تغذیه مناسب تأکید می‌کند:

نقش حیاتی فعالیت بدنی

یکی از عوامل خطر مهم در بروز پوکی استخوان، بی‌تحرکی یا کم‌تحرکی است. توصیه می‌کنم افراد حداقل ۳۰ دقیقه پیاده‌روی تند را در طول روز و در پنج روز از هفته در برنامه خود قرار دهند. ورزش‌هایی مانند شنا، فوتبال، طناب‌زدن، دویدن و پیلاتس نیز برای سلامت استخوان‌ها بسیار مفید هستند. مهم این است که با هر روشی، فعالیت بدنی روزانه را افزایش دهیم تا استخوان‌ها تحریک به ساخت و تقویت شوند.

اهمیت ویتامین D و نور خورشید

ویتامین D نقشی کلیدی در جذب کلسیم و سلامت استخوان دارد. بهترین منبع تأمین این ویتامین، نور خورشید است. قرار دادن روزانه ۱۰ دقیقه صورت، دست‌ها و بازوها در معرض آفتاب، دو تا سه بار در هفته، می‌تواند مقدار قابل توجهی ویتامین D در بدن تولید کند. این ویتامین همچنین در مواد غذایی مانند زرده تخم‌مرغ، جگر و ماهی یافت می‌شود.

به دلیل شیوع کمبود ویتامین D در ایران، دکتر درویش مصرف مکمل آن را از سنین جوانی توصیه می‌کند. او تأکید دارد که بهتر است افراد از سنین جوانی به بعد، ماهانه یک عدد پرل ویتامین D را همراه وعده غذایی اصلی مصرف کنند. با این حال، مصرف خودسرانه مکمل‌ها به دلیل خطر مسمومیت توصیه نمی‌شود و باید با مشورت پزشک یا متخصص تغذیه و بر اساس آزمایش خون صورت گیرد.

راهکارهای ملی برای مقابله با بحران

کارشناسان سلامت معتقدند که پیشگیری از پوکی استخوان باید از دوران کودکی آغاز شود. راهکارهای اصلی پیشگیری شامل موارد زیر است:

• مصرف کافی لبنیات و کلسیم
• فعالیت بدنی منظم
• دریافت کافی ویتامین D
• پرهیز از سیگار و فست‌فودها

علاوه بر اصلاح سبک زندگی، غربالگری تراکم استخوان به‌ویژه در زنان بالای ۵۰ سال و مردان سالمند، برای تشخیص زودهنگام و جلوگیری از شکستگی‌های جدی ضروری است.

با توجه به روند سالمند شدن جمعیت ایران، برآورد می‌شود که تا سال ۲۰۵۰، تعداد مبتلایان به پوکی استخوان دو برابر شود. این بیماری دیگر تنها یک دغدغه پزشکی نیست، بلکه به یک مسئله اجتماعی و اقتصادی تبدیل شده است که نیازمند عزم ملی است. ارتقای آگاهی عمومی، اصلاح الگوی تغذیه، تشویق به ورزش روزانه و اجرای برنامه‌های ملی غربالگری، نقش مهمی در کاهش بار این بیماری و حفظ سلامت استخوان‌ها در جامعه ایفا خواهد کرد.